Ένας άνθρωπος ξεκινά θεραπεία με κορτικοστεροειδή για ένα σωματικό πρόβλημα και, λίγες ημέρες αργότερα, κάτι φαίνεται να έχει αλλάξει. Κοιμάται λιγότερο, νιώθει ασυνήθιστα ανήσυχος, εκνευρίζεται εύκολα ή παρατηρεί απότομες μεταπτώσεις στη διάθεσή του χωρίς προφανή εξήγηση. Το τελευταίο που ίσως θα σκεφτεί είναι ότι πίσω από αυτές τις αλλαγές μπορεί να βρίσκεται το ίδιο το φάρμακο.
Τα κορτικοστεροειδή, που συχνά αποκαλούνται απλώς «στεροειδή», λαμβάνονται ευρέως για την αντιμετώπιση της φλεγμονής και πολλών διαφορετικών παθήσεων. Φάρμακα όπως η πρεδνιζόνη, η πρεδνιζολόνη, η δεξαμεθαζόνη και η μεθυλπρεδνιζολόνη μπορεί να είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικά, όμως η δράση τους δεν περιορίζεται απαραίτητα στο σημείο του σώματος που χρειάζεται θεραπεία. Σε ορισμένους ασθενείς μπορούν να επηρεάσουν και τον εγκέφαλο, προκαλώντας αλλαγές στον ύπνο, τη διάθεση, τη συμπεριφορά και γενικότερα την ψυχική κατάσταση.
Όπως εξηγεί η Marcela Gottschald, φαρμακοποιός με έδρα την Αργεντινή, αυτές οι επιδράσεις δεν εμφανίζονται σε όλους και μπορεί να διαφέρουν σημαντικά από άνθρωπο σε άνθρωπο. Το σημαντικό είναι να αναγνωρίζεται ότι αποτελούν πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες της θεραπείας.
Γιατί μπορούν να επηρεάσουν την ψυχική υγεία
Τα κορτικοστεροειδή μοιάζουν χημικά με την κορτιζόλη, μια ορμόνη που παράγεται φυσιολογικά από τα επινεφρίδια και διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στην αντίδραση του οργανισμού στο στρες. Όπως και η κορτιζόλη, δρουν στους υποδοχείς των γλυκοκορτικοειδών, οι οποίοι υπάρχουν σε πολλά σημεία του εγκεφάλου και συμμετέχουν στη ρύθμιση της διάθεσης, της σκέψης, του ύπνου και των συναισθημάτων. Γι’ αυτό και οι ψυχικές επιδράσεις μπορεί να έχουν πολύ διαφορετική μορφή. Σε ορισμένους ανθρώπους είναι ήπιες, ενώ σε άλλους μπορεί να είναι περισσότερο έντονες.
Μεταξύ των πιθανών συμπτωμάτων περιλαμβάνονται:
- Αϋπνία ή μειωμένη ανάγκη για ύπνο
- Άγχος, διέγερση ή έντονη ανησυχία
- Eυερεθιστότητα
- Απότομες μεταπτώσεις της διάθεσης
- Ευφορία ή ασυνήθιστα ανεβασμένη διάθεση
- Δυσκολία συγκέντρωσης
- Καταθλιπτική διάθεση
- Σύγχυση
- Σε σπανιότερες και σοβαρότερες περιπτώσεις, ψευδαισθήσεις ή άλλα ψυχωτικά συμπτώματα
Η παρουσία αυτών των πιθανών ανεπιθύμητων ενεργειών δεν σημαίνει, φυσικά, ότι κάθε άνθρωπος που λαμβάνει κορτικοστεροειδή θα τις εμφανίσει. Πολλοί ασθενείς ολοκληρώνουν τη θεραπεία χωρίς σημαντικές αλλαγές στη διάθεση ή τη συμπεριφορά τους.
Γιατί μπορεί να προκαλέσουν αϋπνία
Οι διαταραχές ύπνου είναι από τις επιδράσεις που μπορεί να γίνουν αντιληπτές σχετικά γρήγορα μετά την έναρξη της θεραπείας, ιδιαίτερα όταν χρησιμοποιούνται υψηλότερες δόσεις. Τα κορτικοστεροειδή μπορούν να επηρεάσουν τόσο το σύστημα που διαχειρίζεται την αντίδραση του οργανισμού στο στρες όσο και τον κιρκάδιο ρυθμό, δηλαδή το εσωτερικό «ρολόι» που καθορίζει πότε νυστάζουμε και πότε είμαστε σε εγρήγορση.
Ανάλογα με το συγκεκριμένο φάρμακο και την ώρα λήψης του, μπορεί να προκαλέσουν αίσθημα αυξημένης εγρήγορσης ή υπερδιέγερσης ακριβώς την ώρα που ο οργανισμός θα έπρεπε να προετοιμάζεται για ύπνο. Και τότε μπορεί να ξεκινήσει ένας φαύλος κύκλος: Το φάρμακο δυσκολεύει τον ύπνο και η έλλειψη ύπνου με τη σειρά της ενισχύει την ευερεθιστότητα, το άγχος, τη δυσκολία συγκέντρωσης και τις συναισθηματικές μεταπτώσεις.
Μπορούν πράγματι να προκαλέσουν άγχος και αλλαγές στη διάθεση;
Ναι. Το άγχος, η εσωτερική ανησυχία και η διέγερση έχουν περιγραφεί ως πιθανές ψυχιατρικές ανεπιθύμητες ενέργειες των κορτικοστεροειδών. Σε ορισμένους ανθρώπους μπορεί να εμφανιστεί ιδιαίτερα ανεβασμένη διάθεση, ευφορία ή ακόμη και συμπτώματα μανίας. Σε άλλους η αλλαγή μπορεί να κινηθεί προς την αντίθετη κατεύθυνση, με καταθλιπτική διάθεση. Μερικοί ασθενείς περιγράφουν ακόμη και την αίσθηση ότι «δεν είναι ο εαυτός τους», χωρίς αρχικά να συνδέουν αυτή την αλλαγή με τη φαρμακευτική θεραπεία.
Χρειάζεται, ωστόσο, προσοχή στην ερμηνεία. Δεν πρέπει κάθε ψυχολογική μεταβολή που εμφανίζεται κατά τη διάρκεια μιας θεραπείας με κορτικοστεροειδή να αποδίδεται αυτομάτως στο φάρμακο.
Η ίδια η ασθένεια, ο πόνος, μια νοσηλεία, η ανησυχία για την υγεία, άλλες φαρμακευτικές αγωγές και η ανατροπή της καθημερινής ρουτίνας μπορούν επίσης να επιβαρύνουν την ψυχική κατάσταση. Συχνά, μάλιστα, περισσότεροι από ένας παράγοντες συνυπάρχουν.
Μεγαλύτερη δόση, μεγαλύτερος κίνδυνος;
Οι ψυχιατρικές ανεπιθύμητες ενέργειες φαίνεται να εμφανίζονται συχνότερα όταν χρησιμοποιούνται υψηλότερες δόσεις συστηματικών κορτικοστεροειδών. Η δόση, όμως, δεν είναι ο μοναδικός παράγοντας. Ρόλο μπορεί να παίζουν το είδος του κορτικοστεροειδούς, η διάρκεια της θεραπείας, η πάθηση για την οποία χορηγείται, άλλα φάρμακα και πιθανό ιστορικό ψυχικών διαταραχών. Αξίζει επίσης να τονιστεί ότι δεν χρειάζεται κάποιος να έχει προηγούμενο ιστορικό ψυχικής νόσου για να εμφανίσει τέτοιου είδους αντίδραση.
Πότε χρειάζεται να μιλήσουμε με τον γιατρό
Μια νέα και αισθητή μεταβολή στη διάθεση, τη συμπεριφορά, τον ύπνο ή τη σκέψη μετά την έναρξη κορτικοστεροειδούς καλό είναι να συζητείται με τον γιατρό που έχει χορηγήσει τη θεραπεία. Ιδιαίτερα άμεση αξιολόγηση χρειάζεται όταν εμφανίζονται έντονη διέγερση, σοβαρή σύγχυση, ακραίες αλλαγές στη συμπεριφορά, ψευδαισθήσεις, παραληρητικές ιδέες ή συμπτώματα μανίας.
Χρήσιμο είναι ο ασθενής ή οι άνθρωποι του περιβάλλοντός του να μπορούν να πουν πότε ακριβώς ξεκίνησαν τα συμπτώματα και αν συνέπεσαν χρονικά με την έναρξη του φαρμάκου ή με αύξηση της δόσης.
Το σημαντικό: Όχι απότομη διακοπή
Ακόμη κι αν ένας ασθενής υποψιαστεί ότι τα συμπτώματα σχετίζονται με το κορτικοστεροειδές, δεν πρέπει να διακόψει μόνος του και απότομα τη θεραπεία. Ιδιαίτερα μετά από παρατεταμένη χρήση, ο οργανισμός χρειάζεται χρόνο για να επανέλθει στη φυσιολογική παραγωγή κορτιζόλης και η ξαφνική διακοπή μπορεί να προκαλέσει σοβαρά προβλήματα. Ανάλογα με την περίπτωση, ο γιατρός μπορεί να εξετάσει αλλαγή της δόσης, διαφορετική ώρα λήψης, αντικατάσταση της αγωγής ή αντιμετώπιση των ίδιων των ψυχικών συμπτωμάτων.
Το βασικό μήνυμα είναι απλό: Μία ξαφνική αλλαγή στον ύπνο, τη διάθεση ή τη συμπεριφορά μετά την έναρξη κορτικοστεροειδών δεν πρέπει ούτε να πανικοβάλλει ούτε να αγνοείται. Μπορεί να αποτελεί ανεπιθύμητη ενέργεια της θεραπείας και αξίζει να αξιολογηθεί μαζί με τον θεράποντα γιατρό.
Διαβάστε επίσης
Όλα όσα πρέπει να ξέρουμε για τα κορτικοστεροειδή στις δερματικές παθήσεις – Οφέλη και κίνδυνοι
Το βραδινό που «φρενάρει» τη φλεγμονή – 10 τροφές που αξίζει να βάλετε στο πιάτο σας
Άνοια: Η διατροφή που «σβήνει» τη φλεγμονή και προστατεύει τον εγκέφαλο
