Ξυπνάτε ένα πρωί και αισθάνεστε το σώμα σας λίγο πιο κουρασμένο από ό,τι συνήθως. Ίσως σας ενοχλούν τα γόνατα, ίσως κάποια κίνηση που άλλοτε κάνατε με ευκολία απαιτεί πλέον μεγαλύτερη προσπάθεια. Η πρώτη σκέψη έρχεται σχεδόν αυτόματα: «Μεγαλώνω».
Είναι εύκολο να συνδέσουμε το πέρασμα του χρόνου με τις απώλειες: Λιγότερη ενέργεια, περισσότερους σωματικούς περιορισμούς, αλλαγές στις καθημερινές μας δυνατότητες. Κι όμως, η επιστημονική έρευνα αναδεικνύει μια διαφορετική πραγματικότητα, επισημαίνει η ψυχολόγος Susan Krauss Whitbourne στο Psychology today. Πολλοί άνθρωποι μεγαλύτερης ηλικίας δηλώνουν ικανοποιημένοι από τη ζωή τους, ακόμη κι όταν αντιμετωπίζουν αντικειμενικές δυσκολίες.
Οι επιστήμονες περιγράφουν το φαινόμενο ως το «παράδοξο της ευημερίας»: Παρ’ ότι η ηλικία συνοδεύεται από αλλαγές, η υποκειμενική αίσθηση ευτυχίας δε μειώνεται απαραίτητα. Ένας πιθανός λόγος είναι ότι, με τα χρόνια, μαθαίνουμε να δίνουμε μεγαλύτερη προσοχή στις θετικές πλευρές της ζωής και να διαχειριζόμαστε διαφορετικά τις απογοητεύσεις.
Ποιο είναι, όμως, το μυστικό των ανθρώπων που διατηρούν αυτή την ψυχική ισορροπία;
Ο παράγοντας που κάνει τη διαφορά
Νέα μελέτη της Maria Wirth και των συνεργατών της από το Πανεπιστήμιο Friedrich Schiller επιχειρεί να απαντήσει σε αυτό το ερώτημα, εστιάζοντας σ’ έναν καθοριστικό ψυχολογικό παράγοντα: Την αίσθηση ότι εξακολουθούμε να έχουμε τον έλεγχο της ζωής μας.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, καθώς μεγαλώνουμε, αξιολογούμε διαρκώς όσα κερδίζουμε και όσα χάνουμε. Από τη μία πλευρά βρίσκονται οι περιορισμοί που φέρνει η γήρανση. Από την άλλη, η εμπειρία, η αυτογνωσία, οι σχέσεις και η μεγαλύτερη ικανότητα διαχείρισης των δυσκολιών.
Όταν εστιάζουμε περισσότερο στα κέρδη, είναι πιθανότερο να αισθανόμαστε ικανοποίηση και να προσαρμοζόμαστε καλύτερα στις αλλαγές. Όταν, αντίθετα, τα αρνητικά κυριαρχούν στην αντίληψή μας για τη ζωή, συμβάλλουν στην ενίσχυση της απογοήτευσης.
Ωστόσο, όπως υποδεικνύει η νέα έρευνα, δεν έχει σημασία μόνο τι μας συμβαίνει, αλλά και κατά πόσο πιστεύουμε ότι μπορούμε να επηρεάσουμε όσα μας συμβαίνουν. Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι πάντα πόσο σοβαρό είναι ένα πρόβλημα, αλλά τι κάνουμε γι’ αυτό – παραδινόμαστε ή αναλαμβάνουμε δράση;
Τι έδειξε η μελέτη σε 268 ανθρώπους
Για να εξετάσουν τη σχέση ανάμεσα στην αίσθηση ελέγχου και την ευτυχία, οι ερευνητές παρακολούθησαν 268 ενήλικες, 65 ετών κατά μέσο όρο, για διάστημα 2 εβδομάδων. Οι συμμετέχοντες συμπλήρωναν καθημερινά ερωτηματολόγια σχετικά με τα θετικά και αρνητικά στοιχεία που συνέδεαν με την ηλικία τους, το πόσο έλεγχο αισθάνονταν ότι είχαν στην καθημερινότητά τους και το επίπεδο ευτυχίας τους. Μεταξύ άλλων, καλούνταν να αξιολογήσουν κατά πόσο μπορούσαν να συμμετέχουν σε δραστηριότητες που επιθυμούσαν. Η καθημερινή καταγραφή επέτρεψε στους επιστήμονες να εξετάσουν όχι μόνο τις διαφορές μεταξύ των συμμετεχόντων, αλλά και τις διακυμάνσεις στη διάθεση και την αίσθηση ελέγχου του ίδιου ανθρώπου ανά ημέρα.
Τα αποτελέσματα ανέδειξαν μια ενδιαφέρουσα σύνδεση: Τα αρνητικά της γήρανσης επηρέαζαν περισσότερο την ευτυχία όταν οι συμμετέχοντες αισθάνονταν ότι είχαν περιορισμένο έλεγχο στη ζωή τους. Αντίθετα, όταν η αίσθηση προσωπικού ελέγχου ήταν ισχυρότερη, η επίδραση των αντιλαμβανόμενων απωλειών στην καθημερινή ευτυχία ήταν μικρότερη. Τις ημέρες που ένας άνθρωπος αισθανόταν ότι έχει τον έλεγχο λιγότερο απ’ ότι συνήθως, η αντίληψη των θετικών πλευρών της ηλικίας ήταν εντονότερη και τα επίπεδα ευτυχίας χαμηλότερα.
Τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι η αίσθηση προσωπικής αυτονομίας λειτουργεί προστατευτικά για την ψυχική ευημερία, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι εξαλείφει τις πραγματικές δυσκολίες της γήρανσης.
Μπορούμε να επηρεάσουμε τη ζωή μας – κι είναι σημαντικό να το θυμόμαστε
Η αίσθηση ελέγχου επηρεάζει τη συμπεριφορά μας – είναι πιθανότερο να αναλάβουμε πρωτοβουλίες, να αναζητήσουμε λύσεις και να επιμείνουμε απέναντι στις δυσκολίες. Αντίθετα, η πεποίθηση ότι τίποτα δεν μπορεί να αλλάξει αποδυναμώνει το κίνητρο για δράση.
Αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μεγαλύτερες ηλικίες, όταν οι άνθρωποι έρχονται αντιμέτωποι όχι μόνο με πραγματικές σωματικές ή νοητικές αλλαγές, αλλά και με κοινωνικά στερεότυπα, που παρουσιάζουν τη γήρανση ως μια αναπόφευκτη πορεία παρακμής. Οι αντιλήψεις αυτές μπορεί να επηρεάσουν βαθιά τον τρόπο με τον οποίο οι μεγαλύτεροι άνθρωποι βλέπουν τον εαυτό τους. Αν κάποιος πειστεί ότι η ηλικία συνεπάγεται αναγκαστικά απώλεια δυνατοτήτων, ίσως σταματήσει να προσπαθεί να διατηρήσει ή να βελτιώσει την καθημερινότητά του.
Η ευτυχία δεν απαιτεί να αγνοούμε τις δυσκολίες
Βεβαίως, η θετική στάση απέναντι στη γήρανση δε σημαίνει ότι μπορούμε να αποφύγουμε όλες τις αλλαγές που φέρνει ο χρόνος. Ορισμένοι σωματικοί περιορισμοί είναι πραγματικοί, ενώ προβλήματα υγείας, απώλειες αγαπημένων προσώπων και αλλαγές στην καθημερινότητα επηρεάζουν τη ζωή. Το ζητούμενο δεν είναι να αρνούμαστε τις δυσκολίες, ούτε να θεωρούμε ότι η ευτυχία εξαρτάται αποκλειστικά από τη δύναμη της θέλησής μας, αλλά να αναγνωρίζουμε τι μπορούμε ακόμη να καθορίσουμε.
Η διατήρηση προσωπικών στόχων, η συμμετοχή σε δραστηριότητες που μας ευχαριστούν, η καλλιέργεια κοινωνικών σχέσεων και η αναζήτηση πρακτικών λύσεων στα καθημερινά προβλήματα μπορούν να ενισχύσουν την αίσθηση αυτονομίας.
Τελικά, η ευτυχία δεν εξαρτάται μόνο απ’ όσα κερδίζουμε ή χάνουμε μεγαλώνοντας, αλλά και από την πεποίθηση ότι εξακολουθούμε να έχουμε λόγο στη διαμόρφωση της ζωής μας. Ο χρόνος μπορεί να αλλάζει τις δυνατότητές μας, δε χρειάζεται, όμως, να μας στερεί την αίσθηση ότι μπορούμε να επιλέγουμε, να προσαρμοζόμαστε και να βρίσκουμε νέους λόγους για να είμαστε ευτυχισμένοι.
Διαβάστε επίσης
7 ασυνήθιστες διαδρομές που οδηγούν πιο κοντά στην ευτυχία – Γιατί το μονοπάτι δεν είναι ένα
Οι επιστήμονες που μελετούν την ευτυχία ξέρουν και πού θα την βρουν – Ποιο είναι το μήνυμά τους
Η «συνταγή» της ευτυχίας έχει 3 πολύτιμα συστατικά – Ο ρόλος των χρημάτων
