Βαθιά μέσα στο σώμα, ένα εσωτερικό σύστημα χρονισμού 24 ωρών συντονίζει αθόρυβα πότε κοιμόμαστε, ξυπνάμε, τρώμε κι αναρρώνουμε. Γνωστό ως κιρκαδικός ρυθμός, αυτό το βιολογικό ρολόι διατηρεί συγχρονισμένα τα όργανα, τις ορμόνες, τις μεταβολικές διαδικασίες και τη θερμοκρασία του σώματος – λειτουργίες που συνδέονται με τη γενική υγεία και τη γήρανση. Όλο και περισσότερες ενδείξεις υποδηλώνουν ότι η μακροχρόνια διαταραχή του κιρκάδιου ρυθμού μπορεί να επηρεάσει την υγεία του εγκεφάλου, αυξάνοντας τον κίνδυνο άνοιας.
Μια μελέτη του 2025 με περισσότερους από 2.000 ενήλικες, 79 ετών κατά μέσο όρο, διαπίστωσε ότι άτομα με ισχυρότερους, πιο τακτικούς κιρκάδιους ρυθμούς είχαν σχεδόν το μισό κίνδυνο να αναπτύξουν άνοια σε σύγκριση με εκείνα των οποίων το βιολογικό ρολόι ήταν πιο ακανόνιστο. Στα 3 έτη παρακολούθησης, άνοια αναπτύχθηκε σε περίπου 10% των συμμετεχόντων με διαταραγμένο βιολογικό ρολόι, σε σύγκριση με μόλις 7% εκείνων των οποίων ο κιρκάδιος ρυθμός παρέμενε πιο σταθερός.
Ο ύπνος, η καρδιά και ο εγκέφαλος
Όπως εξηγεί η Eef Hogervorst, καθηγήτρια Βιολογικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Loughborough σε άρθρο της στο The Conversation, ένας διαταραγμένος κιρκάδιος ρυθμός συνοδεύεται συχνά από κακή ποιότητα ύπνου. Εδώ και δεκαετίες, οι ερευνητές υποψιάζονται ότι ο ανεπαρκής ή ακανόνιστος ύπνος συμβάλλει τόσο στην άνοια, όσο και στις καρδιαγγειακές παθήσεις. Ορισμένοι ερευνητές υποδηλώνουν ότι η κόπωση μειώνει τη σωματική δραστηριότητα, προκαλώντας μια σειρά από επιπτώσεις: Η σωματική αδράνεια συμβάλλει στην παχυσαρκία, τον κακό ύπνο και απειλεί την υγεία των εγκεφαλικών κυττάρων, ενθαρρύνοντας την ανάπτυξη άνοιας. Μόνο η μείωση της αδράνειας, λοιπόν, θα μπορούσε να αντιμετωπίσει διάφορους παράγοντες κινδύνου.
Ανοσολογική λειτουργία και βιολογικοί ρυθμοί
Το ανοσοποιητικό σύστημα, που επηρεάζει τόσο τις καρδιαγγειακές παθήσεις, όσο και τον νευροεκφυλισμό, συσχετίζεται έντονα με τον κιρκάδιο ρυθμό και τον ύπνο. Η διαταραχή αυτού του συστήματος συμβάλλει στη χρόνια φλεγμονή, που αποτελεί γνωστό παράγοντα κινδύνου γνωστικής έκπτωσης. Μια άλλη θεωρία υποστηρίζει ότι ο ύπνος βοηθά το σύστημα απομάκρυνσης των αποβλήτων του εγκεφάλου, συμβάλλοντας στην απομάκρυνση τοξικών πρωτεϊνών, όπως οι αμυλοειδείς πλάκες, που σχετίζονται με τη νόσο Αλτσχάιμερ.
Πόσο ρόλο παίζει τελικά η διάρκεια του ύπνου;
Πρόσφατες οδηγίες της Επιτροπής Lancet για την πρόληψη της άνοιας αμφισβητούν ότι η διάρκεια του ύπνου από μόνη της αποτελεί σημαντικό παράγοντα κινδύνου. Μετά από ανασκόπηση εκτεταμένων στοιχείων, οι μελετητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι είναι απίθανο να προκαλέσει άμεσα άνοια.
Η εργασία σε βάρδιες έχει συνδεθεί με αυξημένο κίνδυνο άνοιας, ωστόσο οι σχετικές μελέτες δε δείχνουν με συνέπεια υψηλότερο κίνδυνο για τους εργαζόμενους σε νυχτερινές βάρδιες. Αυτό υποδηλώνει ότι η διαταραχή του κιρκάδιου ρυθμού -και όχι η διάρκεια του ύπνου- μπορεί να είναι πιο σημαντική. Ωστόσο, συνδέεται με μια σειρά άλλων παραγόντων κινδύνου, όπως κακή διατροφή, κάπνισμα, κατανάλωση αλκοόλ, ακανόνιστη σωματική δραστηριότητα, χρόνιο στρες, ορμονικές διαταραχές, κοινωνική απομόνωση και μειωμένες ευκαιρίες για αναψυχή. Καθένας απ’ αυτούς τους παράγοντες αυξάνει ανεξάρτητα τον κίνδυνο άνοιας, καρδιακών παθήσεων και κακού ύπνου, καθιστώντας δύσκολο να διευκρινιστούν οι συνέπειες ενός ακανόνιστου κιρκάδιου ρυθμού.
Οι συγγραφείς του Lancet σημειώνουν επίσης ότι η απομάκρυνση των αμυλοειδών πλακών είναι πιθανό να συμβαίνει κατά τις 2 πρώτες ώρες του ύπνου, όταν ο βαθύς ύπνος είναι πιο έντονος. Ο βαθύς ύπνος τείνει να διατηρείται ακόμη κι όταν η συνολική διάρκεια ύπνου είναι μικρότερη από 7 ώρες, αυξάνοντας την πιθανότητα η διαταραχή του ύπνου και του κιρκάδιου ρυθμού να είναι πρώιμες συνέπειες -και όχι άμεσες αιτίες- των αλλαγών στον εγκέφαλο που σχετίζονται με την άνοια. Οι τοξικές πλάκες μπορεί να συσσωρεύονται σε περιοχές του εγκεφάλου που ρυθμίζουν τον ύπνο πολύ πριν εμφανιστούν προβλήματα μνήμης.
Πόσο σημαντικός είναι ο ύπνος για την πρόληψη της άνοιας;
Ο ύπνος δεν πρέπει να υποβαθμιστεί. Τόσο η οξεία, όσο και η χρόνια στέρηση ύπνου -ειδικά η απώλεια του βαθύ ύπνου και του ύπνου REM- είναι γνωστό ότι επηρεάζουν αρνητικά τη μνήμη. Δεν είναι ακόμη σαφές εάν η μακροχρόνια διαταραχή του αναζωογονητικού ύπνου αυξάνει τον κίνδυνο άνοιας σε μεταγενέστερη ηλικία και εάν η θεραπεία των προβλημάτων ύπνου μπορεί να προλάβει την άνοια.
Τα φάρμακα για τον ύπνο απαιτούν επίσης προσοχή. Ηρεμιστικά, όπως οι βενζοδιαζεπίνες, έχουν συνδεθεί με αυξημένο κίνδυνο άνοιας, καθώς και με υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέρας, πτώσεις και ατυχήματα. Η μελατονίνη, αν και χρησιμοποιείται ευρέως, δεν έχει δείξει σταθερά οφέλη για τη βελτίωση του ύπνου στους ενήλικες.
Υποστήριξη ενός υγιούς βιολογικού ρολογιού
Υπάρχουν τεκμηριωμένοι τρόποι για την υποστήριξη ενός υγιούς κιρκάδιου ρυθμού. Ένας απ’ τους πιο αποτελεσματικούς είναι η τακτική μέτρια άσκηση, περίπου 30 λεπτά την ημέρα – ιδανικά σε εξωτερικούς χώρους και πριν το μεσημέρι. Η σωματική δραστηριότητα βοηθά στη ρύθμιση του ύπνου και του κιρκάδιου ρυθμού και αποτελεί έναν από τους ισχυρότερους προστατευτικούς παράγοντες, τόσο κατά των καρδιακών παθήσεων, όσο και της άνοιας. Η σωματική δραστηριότητα και η υποστήριξη των φυσικών ρυθμών του σώματος παραμένουν από τα πιο ισχυρά εργαλεία για την προστασία της υγείας του εγκεφάλου.
Διαβάστε επίσης
Αυτός είναι ο λόγος που ξυπνάμε κάθε βράδυ στις 3 τα χαράματα – Τι αποκαλύπτει η επιστήμη
Καρκίνος παχέος εντέρου: Η «αόρατη» διαταραχή που επιταχύνει την εξέλιξή του
