Έχετε αναρωτηθεί ποτέ γιατί ένα φάρμακο που βοηθά κάποιον άλλον μπορεί να μην έχει την ίδια αποτελεσματικότητα σε εσάς; Ή γιατί ορισμένοι ασθενείς εμφανίζουν έντονες παρενέργειες από μια θεραπεία που άλλοι ανέχονται χωρίς ιδιαίτερα προβλήματα; Η ηλικία, η κατάσταση της υγείας, οι συνυπάρχουσες παθήσεις και η ταυτόχρονη λήψη άλλων φαρμάκων μπορούν να επηρεάσουν την ανταπόκριση στη θεραπεία. Ωστόσο, ένας ακόμη παράγοντας φαίνεται ότι παίζει σημαντικό ρόλο: Το γενετικό μας προφίλ.

Νέα μελέτη, με επικεφαλής ερευνητές του Πανεπιστημίου του Πίτσμπουργκ, που δημοσιεύθηκε στο Science Translational Medicine, διαπίστωσε ότι όλοι οι συμμετέχοντες ενός μεγάλου και πληθυσμιακά ποικιλόμορφου δείγματος σχεδόν 100.000 ανθρώπων έφεραν τουλάχιστον μία γενετική παραλλαγή που μπορεί να επηρεάσει την αποτελεσματικότητα ή την τοξικότητα ορισμένων φαρμάκων. Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι σχεδόν 1 στους 4 συμμετέχοντες είχε λάβει συνταγή για τουλάχιστον ένα φάρμακο που επηρεάζεται από γενετική παραλλαγή την οποία έφερε. Τα ευρήματα υποστηρίζουν την υιοθέτηση μιας πιο εξατομικευμένης προσέγγισης στη συνταγογράφηση, που θα λαμβάνει υπόψη και τις γενετικές ιδιαιτερότητες κάθε ασθενούς.

Τι έδειξε η μελέτη σε σχεδόν 100.000 ανθρώπους

Οι ερευνητές αξιοποίησαν δεδομένα από το ερευνητικό πρόγραμμα All of Us των Εθνικών Ινστιτούτων Υγείας των ΗΠΑ (NIH), εξετάζοντας τη συχνότητα εμφάνισης 16 γνωστών γενετικών παραλλαγών που σχετίζονται με την αποτελεσματικότητα ή την τοξικότητα διαφορετικών φαρμάκων. Το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακό: Το 100% των συμμετεχόντων έφερε τουλάχιστον 1 από τις παραλλαγές που εξετάστηκαν – κατά μέσο όρο, μάλιστα, οι συμμετέχοντες έφεραν 9 μεταλλάξεις.

Στη συνέχεια, οι επιστήμονες συνέκριναν τα γενετικά δεδομένα με τους ιατρικούς φακέλους των συμμετεχόντων, αναζητώντας περιπτώσεις στις οποίες είχε συνταγογραφηθεί φάρμακο με γνωστή αλληλεπίδραση με κάποια από τις παραλλαγές αυτές. Διαπίστωσαν ότι το 24,4% είχε λάβει συνταγή για τουλάχιστον 1 τέτοιο φάρμακο. Αυτό δε σημαίνει ότι όλοι οι ασθενείς εμφάνισαν παρενέργειες ή ότι η θεραπεία τους απέτυχε. Δείχνει, όμως, πόσο συχνά μπορεί να προκύπτουν περιπτώσεις στις οποίες η γενετική πληροφορία θα μπορούσε να αποδειχθεί χρήσιμη για την επιλογή ή την προσαρμογή της αγωγής.

Ποια γνωστά φάρμακα επηρεάζονται από τα γονίδιά μας

Ανάμεσα στα φάρμακα που εμφανίστηκαν συχνότερα στην ανάλυση περιλαμβάνονται σκευάσματα που χρησιμοποιούνται ευρέως στην καθημερινή ιατρική πρακτική.

Ειδικότερα, οι ερευνητές αναφέρουν:

  • Ονδανσετρόνη: Χρησιμοποιείται για την πρόληψη και την αντιμετώπιση της ναυτίας και του εμέτου.
  • Ιβουπροφαίνη: Γνωστό αντιφλεγμονώδες και αναλγητικό φάρμακο.
  • Ομεπραζόλη και παντοπραζόλη: Χρησιμοποιούνται, μεταξύ άλλων, για την αντιμετώπιση της γαστροοισοφαγικής παλινδρόμησης και της καούρας.
  • Ατορβαστατίνη: Χορηγείται για τη μείωση της χοληστερόλης.

Η γενετική πληροφορία μπορεί να βοηθήσει τον γιατρό να αξιολογήσει καλύτερα την αναμενόμενη ανταπόκριση ή την πιθανότητα εμφάνισης παρενεργειών. Σύμφωνα με τον Philip E. Empey, αναπληρωτή καθηγητή στη Φαρμακευτική Σχολή του Πανεπιστημίου Πίτσμπουργκ και επικεφαλής συγγραφέα της μελέτης, περισσότεροι από 300 φαρμακευτικά προϊόντα περιλαμβάνουν ήδη στις οδηγίες τους στοιχεία σχετικά με γενετικές παραλλαγές που ενδέχεται να επηρεάζουν τη χρήση τους.

Φαρμακογονιδιωματική: Όταν το DNA καθοδηγεί τη θεραπεία

«Πολλοί άνθρωποι έχουν βιώσει την εμπειρία να λαμβάνουν ένα φάρμακο που δε λειτουργεί καλά γι’ αυτούς ή τους προκαλεί κάποια παρενέργεια», επισημαίνει ο δρ. Empey. Όπως εξηγεί, παρ’ ότι πολλοί παράγοντες επηρεάζουν την ανταπόκριση στη φαρμακευτική αγωγή, τα νέα ευρήματα δείχνουν ότι η γενετική μπορεί να παίζει ρόλο σε μεγάλο ποσοστό ασθενών.

Αυτή είναι και η βασική φιλοσοφία της ιατρικής ακριβείας: Αντί να βασίζεται αποκλειστικά σε μια ενιαία θεραπευτική προσέγγιση, επιδιώκει να αξιοποιεί τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε ανθρώπου, ώστε να βελτιώνει τις θεραπευτικές αποφάσεις.

Θα μπορούσε μια γενετική εξέταση να αποτρέψει παρενέργειες;

Τα ευρήματα αναδεικνύουν τη δυνατότητα αξιοποίησης γενετικών εξετάσεων πριν από τη χορήγηση συγκεκριμένων φαρμάκων. Μία από τις προσεγγίσεις που εξετάζονται είναι ο έλεγχος πολλών γνωστών μεταλλάξεων με μία εξέταση, ώστε τα αποτελέσματα να παραμένουν διαθέσιμα στον ηλεκτρονικό ιατρικό φάκελο του ασθενούς. Έτσι, όταν ο γιατρός χρειάζεται να συνταγογραφήσει κάποιο φάρμακο, θα μπορεί να γνωρίζει εάν υπάρχει γενετικός παράγοντας που ενδέχεται να επηρεάζει την αποτελεσματικότητα ή την ασφάλειά του. Η πληροφορία αυτή θα μπορούσε να οδηγήσει στην επιλογή διαφορετικού φαρμάκου ή την προσαρμογή της δοσολογίας. Η προσέγγιση αυτή αξιοποιείται ήδη σε ορισμένες κλινικές περιπτώσεις, όπως σε ασθενείς που λαμβάνουν πολλά φάρμακα ταυτόχρονα.

Μια ακόμη δυνατότητα που αναδεικνύει η μελέτη είναι η ενσωμάτωση αυτοματοποιημένων ειδοποιήσεων στους ηλεκτρονικούς φακέλους υγείας. Δηλαδή, όταν ένας γιατρός επιχειρεί να συνταγογραφήσει φάρμακο που μπορεί να επηρεάζεται από γενετική μετάλλαξη του ασθενούς, το σύστημα θα μπορούσε να εμφανίζει σχετική προειδοποίηση.

Τι πρέπει να γνωρίζουν οι ασθενείς

Οι ερευνητές τονίζουν ότι όσοι έχουν ήδη πραγματοποιήσει φαρμακογονιδιωματικό έλεγχο είναι σημαντικό να ενημερώνουν τους γιατρούς και τους φαρμακοποιούς τους για τα αποτελέσματα. Η ενσωμάτωση αυτών των πληροφοριών στον ηλεκτρονικό ιατρικό φάκελο μπορεί να αποδειχθεί χρήσιμη όχι μόνο για την τρέχουσα θεραπεία, αλλά και για μελλοντικές συνταγογραφήσεις.

Αυτό, βέβαια, δε σημαίνει ότι κάθε ασθενής χρειάζεται γενετική εξέταση πριν λάβει οποιοδήποτε φάρμακο. Η χρησιμότητα του ελέγχου εξαρτάται από το φάρμακο, τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα και την κλινική κατάσταση του ασθενούς. «Όπως συμβαίνει με κάθε νέα τεχνολογία, το ζητούμενο είναι η υπεύθυνη εφαρμογή της», σημειώνει ο δρ. Empey.

Το βασικό συμπέρασμα της μελέτης είναι ότι τα γονίδιά μας μπορεί να αποτελούν ένα ακόμη πολύτιμο εργαλείο για ασφαλέστερες και αποτελεσματικότερες θεραπείες.

Διαβάστε επίσης

Πώς μπορούμε να «προλάβουμε» τον καρκίνο μαστού – Τι ρόλο παίζουν γονίδια, στρες και τρόπος ζωής

Διαβήτης τύπου 2: Διατροφή και άσκηση «νικούν» ακόμη και τα γονίδια; Τι δείχνει νέα μελέτη

Γιατί δεν γερνάμε όλοι με τον ίδιο τρόπο και τον ίδιο ρυθμό – Νέα μελέτη αποκαλύπτει