Σχεδόν οι μισές δόσεις εμβολίων παγκοσμίως χάνονται πριν προλάβουν να προστατεύσουν κάποιον. Καταστρέφονται, λήγουν ή πετιούνται, συχνά επειδή κάποια στιγμή στη διαδρομή τους από το εργοστάσιο μέχρι το εμβολιαστικό κέντρο χάθηκε η απαραίτητη ψύξη.
Για δεκαετίες, αυτή η λεγόμενη «αλυσίδα ψύξης» αποτελεί έναν από τους πιο δύσκολους κρίκους των παγκόσμιων προγραμμάτων εμβολιασμού. Τώρα, Βρετανοί επιστήμονες δοκίμασαν για πρώτη φορά σε ανθρώπους μια διαφορετική προσέγγιση: Χορήγησαν εμβόλιο που είχε παραμείνει για έναν ολόκληρο χρόνο σε θερμοκρασία δωματίου και, διαπίστωσαν πως προκάλεσε ανοσολογική απόκριση αντίστοιχη με εκείνη του εμβολίου που είχε διατηρηθεί στο ψυγείο.
Το πιο απρόσμενο στοιχείο της ιστορίας είναι η πηγή της έμπνευσης. Οι ερευνητές στράφηκαν σε ορισμένα φυτά που μπορούν να ξεραθούν σχεδόν ολοκληρωτικά, να μοιάζουν νεκρά και στη συνέχεια, μόλις βρουν ξανά νερό, να «επιστρέφουν στη ζωή». Έναν παρόμοιο μηχανισμό προστασίας επιχειρούν τώρα να αξιοποιήσουν για να δημιουργήσουν εμβόλια που θα μπορούν να ταξιδεύουν και να αποθηκεύονται χωρίς ψυγείο.
Η αρχική δοκιμή πραγματοποιήθηκε σε 60 εθελοντές και, σύμφωνα με τους ερευνητές, το «χωρίς ψυγείο» εμβόλιο προκάλεσε αντίστοιχη ανοσολογική απόκριση με το συμβατικό, ενώ κρίθηκε ασφαλές και καλά ανεκτό.
Γιατί η «αλυσίδα ψύξης» είναι τόσο κρίσιμη
Τα περισσότερα εμβόλια χρειάζονται αυστηρό έλεγχο της θερμοκρασίας κατά την αποθήκευση και τη μεταφορά τους. Η διαδικασία αυτή είναι γνωστή ως «αλυσίδα ψύξης» και πρέπει να παραμένει αδιάλειπτη από το εργοστάσιο μέχρι τη στιγμή του εμβολιασμού.
Το σύστημα αυτό δημιουργεί ιδιαίτερα προβλήματα στις φτωχότερες και πιο απομακρυσμένες περιοχές του πλανήτη, αλλά και σε εμπόλεμες ζώνες, όπου τα ψυγεία μπορεί να είναι δυσεύρετα και η ηλεκτροδότηση ασταθής.
Η υπερθέρμανση ή η κατάψυξη ενός εμβολίου μπορεί να το καταστήσει μη κατάλληλο για χρήση. Και παρότι η σπατάλη εμβολίων οφείλεται και σε άλλους λόγους, όπως η λήξη τους, οι φθορές κατά τη μεταφορά ή οι αχρησιμοποίητες δόσεις από φιαλίδια πολλαπλών δόσεων, η αποτυχία διατήρησης της σωστής θερμοκρασίας αποτελεί σημαντικό μέρος του προβλήματος.
Η ιδέα ήρθε από φυτά που «επιστρέφουν στη ζωή»
Η τεχνολογία που δοκιμάζεται βασίζεται σε έναν εντυπωσιακό μηχανισμό της φύσης.
Ορισμένα φυτά, γνωστά ως «φυτά της ανάστασης», μπορούν να ξεραθούν σχεδόν ολοκληρωτικά σε περιόδους ξηρασίας και να φαίνονται νεκρά. Όταν όμως βρέξει, επανέρχονται.
Τα φυτά αυτά παράγουν μεγάλες ποσότητες ενός σακχάρου που ονομάζεται τρεχαλόζη, το οποίο βοηθά στη σταθεροποίηση και την προστασία των κυττάρων τους όταν χάνουν νερό.
Οι ερευνητές αξιοποίησαν την ίδια αρχή: ξήραναν το εμβόλιο τετάνου-διφθερίτιδας μαζί με τρεχαλόζη, ώστε να προστατευθούν τα κρίσιμα συστατικά του κατά την αποθήκευση εκτός ψυγείου.
Ο καθηγητής Saul Faust, διευθυντής της Κλινικής Ερευνητικής Μονάδας του βρετανικού National Institute for Health and Care Research στο Σαουθάμπτον, ανέφερε ότι η νέα μορφή του εμβολίου προκάλεσε ισοδύναμη ανοσολογική απόκριση με το συμβατικό σκεύασμα.
Όπως σημείωσε, η τεχνολογία έχει τη δυνατότητα «να μειώσει την εξάρτηση από την αλυσίδα ψύξης, να περιορίσει τη σπατάλη και να βελτιώσει την πρόσβαση».
Από τους -20°C στους +40°C
Οι μελέτες γίνονται με στόχο να πληρούν τις προδιαγραφές του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για ένα εμβόλιο που θα μπορεί να αντέχει σε θερμοκρασία 30°C και σχετική υγρασία 75%.
Οι ερευνητές, ωστόσο, αναφέρουν ότι ξεχωριστά δεδομένα δείχνουν πως τα συστατικά του εμβολίου παρέμειναν σταθερά ακόμη και όταν εκτέθηκαν επανειλημμένα σε θερμοκρασίες από -20°C έως +40°C.
Αυτό έχει ιδιαίτερη πρακτική σημασία. Ένα εμβόλιο θα μπορούσε, για παράδειγμα, να μεταφερθεί μέσα στον παγωμένο χώρο αποσκευών ενός αεροσκάφους και στη συνέχεια στο πίσω μέρος ενός φορτηγού κάτω από έντονη ζέστη, χωρίς απαραίτητα να καταστραφεί.
Το επόμενο τεστ
Μια μεγαλύτερη κλινική δοκιμή με περίπου 160 συμμετέχοντες αναμένεται να αρχίσει τους επόμενους μήνες.
Επειδή το αρχικό εμβόλιο τετάνου-διφθερίτιδας είναι ήδη εγκεκριμένο, δεν απαιτούνται οι πολύ μεγάλες κλινικές μελέτες που συνήθως χρειάζονται για ένα εντελώς νέο εμβόλιο.
Οι ειδικοί επισημαίνουν, πάντως, ότι παραμένουν ερωτήματα που πρέπει να απαντηθούν. Μεταξύ αυτών είναι το πόσο καλά αντέχει η νέα μορφή όταν η θερμοκρασία μεταβάλλεται συχνά και πόσο αποτελεσματικά λειτουργεί σε μεγαλύτερες και περισσότερο εθνοτικά διαφοροποιημένες ομάδες ανθρώπων.
Η συγκεκριμένη τεχνολογία δεν μπορεί να εφαρμοστεί με τον ίδιο τρόπο στα νεότερα εμβόλια mRNA, όμως οι ερευνητές εκτιμούν ότι θα μπορούσε να αξιοποιηθεί σε πολλά άλλα ήδη υπάρχοντα. Ενδεχομένως να έχει εφαρμογή και σε ορισμένα φάρμακα που σήμερα πρέπει να διατηρούνται στο ψυγείο, όπως κάποια μονοκλωνικά αντισώματα.
Για οργανισμούς που πραγματοποιούν εμβολιασμούς στις δυσκολότερες περιοχές του κόσμου, η προοπτική αυτή θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική.
Αν τα επόμενα στάδια της έρευνας επιβεβαιώσουν τα πρώτα αποτελέσματα, η αλλαγή θα μπορούσε να είναι μεγάλη: Λιγότερες χαμένες δόσεις, χαμηλότερο κόστος μεταφοράς και αποθήκευσης και, κυρίως, περισσότερα εμβόλια διαθέσιμα εκεί όπου σήμερα είναι δυσκολότερο να φτάσουν.
Διαβάστε επίσης
Αγώνας δρόμου για νέο εμβόλιο κατά του Έμπολα – Ξεκίνησαν οι δοκιμές σε ανθρώπους
Ποιοι πέφτουν συχνότερα στην παγίδα της παραπληροφόρησης για τα εμβόλια
