Η συζήτηση γύρω από την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ, ΑΙ) δεν αφορά πια μόνο το αν γράφει καλύτερα κείμενα, αν λύνει πιο γρήγορα προβλήματα ή αν μπορεί να αυξήσει την παραγωγικότητα. Ένα βαθύτερο – και ενδεχομένως πιο ανησυχητικό – ερώτημα επανέρχεται στο προσκήνιο: Τι συμβαίνει στη δική μας σκέψη όταν ένα εργαλείο είναι πάντα έτοιμο να σκεφτεί μαζί μας ή, ακόμη πιο βολικά, αντί για εμάς;
Σε αυτή την απορία στέκεται ο John Nosta, ιδρυτής του NostaLab, σε άρθρο του στο Psychology Today, με αφορμή νέα έρευνα του Πανεπιστημίου Elon σε 1.505 Αμερικανούς ενήλικες. Ο τίτλος της έρευνας αρκεί από μόνος του για να τραβήξει την προσοχή: «Human Purpose in Peril», δηλαδή «Ο ανθρώπινος σκοπός σε κίνδυνο».
Η συγκυρία δεν είναι τυχαία. Την ώρα που ο Nosta διερωτάται αν η Τεχνητή Νοημοσύνη μάς βοηθά να σκεφτόμαστε καλύτερα ή μας κάνει να εγκαταλείπουμε – σχεδόν αθόρυβα – μέρος της πνευματικής προσπάθειας, οι προειδοποιήσεις γύρω από την τεχνολογία γίνονται όλο και πιο έντονες. Ο Bill Gates, σε πρόσφατο κείμενό του στο Gates Notes, χαρακτήρισε την εποχή της AI «ταραχώδη» και υποστήριξε ότι «η Τεχνητή Νοημοσύνη είτε θα αποτελέσει το μεγαλύτερο μέσο εξίσωσης που επινοήθηκε ποτέ είτε τη χειρότερη πηγή αδικίας».
Την ίδια στιγμή, σύμφωνα με το Reuters, επικεφαλής μεγάλων εταιρειών – μεταξύ αυτών οι Dario Amodei (Anthropic), Sam Altman (OpenAI) και Elon Musk – έχουν στηρίξει την ανάγκη επιβράδυνσης της ανάπτυξης των πιο προηγμένων συστημάτων, λόγω φόβων ότι η τεχνολογία μπορεί να φτάσει σε σημείο όπου θα βελτιώνει τον εαυτό της με ελάχιστη ή και καθόλου ανθρώπινη επίβλεψη.
Παράλληλα, το Bloomberg News μεταδίδει, σε έναν πιο καθησυχαστικό τόνο, ότι η OpenAI βρίσκεται σε συζητήσεις με την Anthropic και την Google DeepMind για ζητήματα ασφάλειας.
Μέσα σε όλο αυτό το κλίμα, το ερώτημα του Nosta αποκτά πιο επείγον χαρακτήρα: Πώς χρησιμοποιούμε την AI χωρίς να αποδυναμώνουμε την ικανότητα που μας κάνει ανθρώπους – την ικανότητα να σκεφτόμαστε;
Τα δύο διαφορετικά σενάρια
Ο Nosta διακρίνει δύο τρόπους με τους οποίους μπορούμε να αλληλεπιδράσουμε με την Τεχνητή Νοημοσύνη. Ο πρώτος είναι αυτό που ο ίδιος αποκαλεί «επαναληπτική νοημοσύνη» (Iterative Intelligence). Πρόκειται για μια ζωντανή συνεργασία ανθρώπου και μηχανής: διατυπώνουμε μια απορία, το μοντέλο απαντά, η απάντηση μάς βάζει να (ξανα)σκεφτούμε και η επόμενη ερώτηση γίνεται πιο ακριβής, πιο δημιουργική, πιο απαιτητική.
Σε αυτήν την εκδοχή, η ΤΝ δεν λειτουργεί απλώς ως μηχανή απαντήσεων. Αναλαμβάνει τον ρόλο ενός συνομιλητή, ενός καθρέφτη ή ακόμη και μιας αφορμής για να αμφισβητήσουμε την πρώτη μας σκέψη.
Υπάρχουν ενδείξεις ότι πολλοί χρήστες βιώνουν την AI ακριβώς έτσι. Στην έρευνα του Elon University, το 42% των χρηστών μεγάλων γλωσσικών μοντέλων ανέφερε ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει βελτιώσει την κριτική σκέψη και την επίλυση προβλημάτων, ενώ το 45% δήλωσε ότι έχει ενισχύσει τη δημιουργικότητά του. Επιπλέον, το 52% έκανε λόγο για μεγαλύτερο κίνητρο εκμάθησης καινούργιων δεξιοτήτων και εννοιών.
Αυτά τα στοιχεία, επισημαίνει ο Nosta, αποτυπώνουν την καλύτερη εκδοχή της AI: όχι ως υποκατάστατο του ανθρώπινου νου αλλά ως εργαλείο που μπορεί να τον «προκαλέσει», να τον διευρύνει και να τον οδηγήσει σε νέες διαδρομές.
Photo: Shutterstock
Πότε η βοήθεια οδηγεί σε (πνευματική) παράδοση
Υπάρχει, όμως, και η άλλη όψη του νομίσματος. Ο Nosta την ονομάζει «γνωστική παράδοση» (Cognitive Surrender): τη στιγμή που η AI δεν ενισχύει πια τη σκέψη μας αλλά αρχίζει να την αντικαθιστά.
Στην ίδια έρευνα, το 51% των ερωτηθέντων παραδέχθηκε ότι ένιωσε πως έγινε «τεμπέλης» ή ότι ακολούθησε την εύκολη οδό χρησιμοποιώντας chatbot, ενώ το 39% δήλωσε ότι εξαρτάται υπερβολικά από τα μοντέλα για απαντήσεις, αντί να βασίζεται στην προσωπική του κρίση.
Ο Nosta δεν υποστηρίζει ότι αυτά τα ποσοστά αποδεικνύουν από μόνα τους μια «βαθιά γνωστική αλλαγή». Τα αντιμετωπίζει, όμως, ως προειδοποιητικά σημάδια ή, όπως τα αποκαλεί ο ίδιος, ως «συμπτώματα μιας πάθησης».
Γιατί το ζήτημα δεν είναι απλώς αν χρησιμοποιούμε την AI. Είναι και τι της αναθέτουμε να κάνει για εμάς. Και εδώ η εικόνα γίνεται πιο σύνθετη. Το 56% των χρηστών πιστεύει ότι τα μοντέλα είναι πιο έξυπνα από τους ίδιους, ενώ το 73% δηλώνει ότι τα chatbots παραθέτουν καλύτερες ιδέες από αυτούς, τουλάχιστον κάποιες φορές.
Άρα, διερωτάται ο Nosta, μήπως η γνωστική παράδοση δεν ξεκινά πάντα από τεμπελιά; Ίσως πηγάζει από κάτι πιο… ύπουλο. Από την αίσθηση ότι το εργαλείο είναι πιο γρήγορο, πιο εύστοχο, πιο ικανό από εμάς. Τότε, η παραχώρηση μέρους της πνευματικής προσπάθειας μπορεί να μοιάζει όχι απλώς βολική αλλά και η «έξυπνη» επιλογή.
Όταν η λεπτή γραμμή αρχίζει να θολώνει
Σε αυτό το σημείο, η «επαναληπτική νοημοσύνη» και η «γνωστική παράδοση» αρχίζουν να περιπλέκονται. Όσο καλύτερη γίνεται η ΤΝ στο να σκέφτεται μαζί μας, τόσο πιο εύκολο γίνεται να την αφήσουμε να σκέφτεται για εμάς.
Στην πρώτη περίπτωση, λειτουργεί σαν συνεργάτης: δίνει υλικό, ανοίγει δρόμους, μας βοηθά να δούμε κάτι αλλιώς. Στη δεύτερη, μετατρέπεται σε «από μηχανής Θεός»: παίρνει πάνω της τη δυσκολία, την αμφιβολία, την προσπάθεια, την τριβή.
Όμως, όπως υπογραμμίζει ο Nosta, αυτή ακριβώς η τριβή είναι συχνά το έδαφος πάνω στο οποίο γεννιέται η καινοτομία. Η απόσταση ανάμεσα στην ερώτηση και την απάντηση δεν είναι πάντα εμπόδιο που πρέπει να εξαφανιστεί. Μερικές φορές είναι ο χώρος όπου σχηματίζεται η ιδέα.
Ο Gates θέτει το ίδιο ζήτημα από άλλη οπτική. Η AI μπορεί να προσφέρει τεράστια οφέλη στην υγεία, την εκπαίδευση, τη γεωργία και τις δημόσιες υπηρεσίες. Ταυτόχρονα, προειδοποιεί ότι αυτό δεν θα συμβεί ούτε αυτόματα ούτε δίκαια για όλους. Χρειάζεται, όπως γράφει, δημόσια και δημοκρατική διαδικασία, νέοι θεσμοί και ένα ρυθμιστικό πλαίσιο που θα προλάβει τις συνέπειες – πριν οι κοινωνίες βρεθούν σε κατάσταση κρίσης.
Ποιο είναι, λοιπόν, το μέλλον του ανθρώπινου σκοπού
Σχεδόν δύο στους τρεις Αμερικανούς που συμμετείχαν στην έρευνα συμφώνησαν ότι, αν η AI αντικαταστήσει τους ανθρώπους στις περισσότερες εργασίες, θα υπονομεύσει την αίσθηση σκοπού και νοήματος στη ζωή.
Το εύρημα αυτό μετακινεί τη συζήτηση πέρα από την αγορά εργασίας. Δεν αφορά μόνο το αν θα χαθούν θέσεις, αν θα αλλάξουν ριζικά επαγγέλματα ή αν θα χρειαστούν νέες δεξιότητες. Αφορά (και) κάτι πιο εσωτερικό: τη σχέση μας με το μυαλό μας, με την προσπάθεια, με την ικανότητα να λύνουμε προβλήματα, να κάνουμε λάθη, να επιμένουμε, να δημιουργούμε.
Ο Gates προτείνει ακόμη και την ιδέα ενός πεδίου «Human Reserved»: εργασίες ή ρόλους που, ακόμη κι αν τεχνικά θα μπορούσαν να εκτελεστούν από μηχανές, θα έπρεπε να παραμείνουν ανθρώπινοι, επειδή η απώλεια θα ήταν πολύ μεγάλη. Φέρνει ως παράδειγμα τη φροντίδα στην υγεία, όπου η τεχνολογία μπορεί να βοηθά, αλλά δεν μπορεί πάντα να αντικαταστήσει την παρουσία, την κρίση και την ευαισθησία ενός ανθρώπου.
Η AI ίσως είναι η πρώτη μεγάλη τεχνολογική καινοτομία που δεν αναλαμβάνει απλώς να ελαφρύνει το σώμα ή να επιταχύνει μια εργασία, αλλά να «σηκώσει» τα βάρη του ίδιου του νου. Το ερώτημα είναι αν όλα αυτά είναι πράγματι… βάρη. Ή αν κάποια από αυτά – η αμφιβολία, η αναζήτηση, η καθυστέρηση, η δυσκολία της σκέψης – συνθέτουν το μωσαϊκό που ονομάζεται «άνθρωπος».
Η λύση, από ό,τι φαίνεται, δεν είναι να «πάρουμε διαζύγιο» από την Τεχνητή Νοημοσύνη. Ίσως είναι να μην της παραδώσουμε αθόρυβα όλα όσα καθορίζουν το ποιοι είμαστε.
Διαβάστε επίσης
9 στους 10 Έλληνες ζητούν όρια στην Τεχνητή Νοημοσύνη – Τι τους φοβίζει
Τεχνητή Νοημοσύνη: Γιατί εμπιστευόμαστε το ChatGPT με κλειστά μάτια; Ένας καθηγητής εξηγεί
Η Τεχνητή Νοημοσύνη μάς έχει «πάρει τα μυαλά» – Tips για να μην ατροφήσει η σκέψη μας
