Γράφει ο κ. Γιώργος Μυλωνάς, MD, MSc Ψυχίατρος–Ψυχοθεραπευτής
Το αρχείο που μένει ανοιχτό όλο το πρωί, το ραντεβού που ξεχνιέται και η δουλειά που ολοκληρώνεται μόνο όταν η προθεσμία φτάσει στο όριό της μπορεί να είναι γνώριμες εμπειρίες. Η σημασία τους εξαρτάται από το πόσο συχνά συμβαίνουν, από πότε υπάρχουν και τι συνέπειες έχουν. Η ΔΕΠΥ ενηλίκων χρειάζεται να διερευνάται όταν προκύπτει ένα επίμονο μοτίβο δυσκολιών που επηρεάζει ουσιαστικά την καθημερινότητα. Η αναγνώριση μερικών συμπτωμάτων σε ένα άρθρο αποτελεί αφορμή για συζήτηση με ειδικό, όχι διάγνωση.
Τι σημαίνει ΔΕΠΥ στην ενήλικη ζωή
Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας, γνωστή και ως ADHD, είναι νευροαναπτυξιακή διαταραχή. Περιλαμβάνει δυσκολίες προσοχής και οργάνωσης ή υπερκινητικότητα και παρορμητικότητα, με διαφορετική εικόνα από άνθρωπο σε άνθρωπο. Οι δυσκολίες ξεκινούν στην παιδική ηλικία, ακόμη και όταν η διάγνωση γίνεται πολλά χρόνια αργότερα. Στην ενήλικη ζωή η υπερκινητικότητα μπορεί να εκφράζεται ως εσωτερική ανησυχία ή δυσκολία παραμονής σε μια ήρεμη δραστηριότητα.
Ας σκεφτούμε έναν εργαζόμενο που ξεκινά να συντάξει μια αναφορά. Απαντά σε ένα μήνυμα, ανοίγει άλλο αρχείο για να ελέγξει κάτι και θυμάται μια εκκρεμότητα. Μετά από μία ώρα έχει κινηθεί ανάμεσα σε πολλές εργασίες, αλλά η αναφορά παραμένει σχεδόν άδεια. Το χρήσιμο ερώτημα είναι αν αυτό αποτελεί πρόσφατη αντίδραση σε υπερβολικό φόρτο ή έναν τρόπο λειτουργίας που επανέρχεται επί χρόνια, σε διαφορετικά περιβάλλοντα.
Το κριτήριο είναι η επίδραση στη ζωή
Μια δυσκολία αποκτά διαφορετικό βάρος όταν προκαλεί συστηματικά καθυστερήσεις, οικονομικές επιβαρύνσεις, εντάσεις ή εξάντληση. Κάποιος μπορεί να παραδίδει τη δουλειά του εγκαίρως, αλλά να χρειάζεται συνεχώς ξενύχτια και υπερβολικό έλεγχο για να το πετύχει. Η εξωτερική εικόνα της συνέπειας δεν περιγράφει πάντα το κόστος της.
Στο σπίτι, ένας ενήλικος μπορεί να συμφωνεί ότι θα κλείσει ένα ραντεβού για το παιδί και να ξεχνά να το κάνει, παρότι το θεωρεί σημαντικό. Ο σύντροφος αναλαμβάνει τελικά την εκκρεμότητα και αισθάνεται ότι πρέπει να παρακολουθεί τα πάντα. Στην αξιολόγηση έχει αξία να περιγραφούν τόσο η παράλειψη όσο και η επίδρασή της στη σχέση. Η πιθανή εξήγηση της συμπεριφοράς δεν καταργεί την ανάγκη ανάληψης ευθύνης και πρακτικών αλλαγών.
Τα παραδείγματα αυτά είναι ενδεικτικά σενάρια. Μεμονωμένα δεν αποδεικνύουν ΔΕΠΥ και δεν υποκαθιστούν την εξέταση της συνολικής εικόνας.
Πότε χρειάζεται προσεκτική διερεύνηση
Η αναζήτηση βοήθειας έχει νόημα όταν οι δυσκολίες επιμένουν και δυσχεραίνουν την εργασία, τις σπουδές, τις σχέσεις ή τη διαχείριση υποχρεώσεων. Έχει επίσης σημασία αν εμφανίζονται σε περισσότερα από ένα πεδία ζωής και αν υπάρχουν παλαιότερες ενδείξεις αντίστοιχων προβλημάτων. Μια περίοδος αφηρημάδας μέσα σε έναν απαιτητικό μήνα χρειάζεται διαφορετική προσέγγιση από μια ιστορία συνεχών οργανωτικών δυσκολιών από το σχολείο μέχρι σήμερα.
Για παράδειγμα, η αλλαγή εργασίας μπορεί να κάνει ορατό ένα παλιό πρόβλημα. Σε μια θέση με σαφές πρόγραμμα και συχνές υπενθυμίσεις, κάποιος λειτουργούσε ικανοποιητικά. Όταν χρειάζεται πλέον να σχεδιάζει μόνος του την ημέρα του, οι εκκρεμότητες πολλαπλασιάζονται. Η αλλαγή αυτή αξίζει να εξεταστεί ως μέρος του ιστορικού, χωρίς να θεωρείται από μόνη της απόδειξη διαταραχής.
Γιατί χρειάζεται διαφορική διάγνωση
Το άγχος, η κατάθλιψη, οι δυσκολίες ύπνου, η χρήση ουσιών και άλλοι παράγοντες μπορούν να επηρεάζουν τη συγκέντρωση. Μπορούν επίσης να συνυπάρχουν με ΔΕΠΥ. Η αξιολόγηση χρειάζεται να εξετάζει το χρονικό τους ξεκίνημα, τη σχέση τους με τις δυσκολίες και τις ανάγκες αντιμετώπισης.
Μια χρήσιμη περιγραφή είναι: «Από τότε που κοιμάμαι τέσσερις ώρες, κάνω λάθη που δεν έκανα προηγουμένως». Μια διαφορετική πληροφορία είναι: «Οι προθεσμίες με δυσκόλευαν από το σχολείο, αλλά τους τελευταίους μήνες επιδεινώθηκαν μαζί με το άγχος». Οι δύο αφηγήσεις οδηγούν σε διαφορετικά ερωτήματα. Ο ειδικός χρειάζεται να ακούσει την ιστορία, αντί να αποφασίσει μόνο από έναν κατάλογο συμπτωμάτων.
Τι περιλαμβάνει η αξιολόγηση
Η διερεύνηση περιλαμβάνει αναλυτική κλινική συνέντευξη, αναπτυξιακό και ψυχιατρικό ιστορικό, συγκεκριμένα παραδείγματα λειτουργικών δυσκολιών και εξέταση πιθανών άλλων εξηγήσεων. Όπου είναι διαθέσιμες και με την κατάλληλη συναίνεση, πληροφορίες από οικείους ή σχολικά στοιχεία μπορούν να συμπληρώσουν την εικόνα. Τα ερωτηματολόγια και οι δομημένες συνεντεύξεις υποστηρίζουν τη διαδικασία. Ένα αποτέλεσμα σε διαδικτυακό τεστ δεν αρκεί για διάγνωση.
Για την πρώτη συνάντηση βοηθά ένα μικρό σημείωμα: ποια προβλήματα οδήγησαν στην αναζήτηση βοήθειας, πότε άρχισαν, πού εμφανίζονται και τι έχει ήδη δοκιμαστεί. Δεν χρειάζεται μια τέλεια οργανωμένη παρουσίαση. Τρία συγκεκριμένα περιστατικά δίνουν συχνά καλύτερη αφετηρία από μια γενική περιγραφή ότι «δεν συγκεντρώνομαι ποτέ».
Μπορείτε να σημειώσετε μια εκκρεμότητα που προκάλεσε πρόβλημα στην εργασία, ένα περιστατικό στο σπίτι και ένα παλαιότερο παράδειγμα. Αν δεν υπάρχουν σχολικοί έλεγχοι ή διαθέσιμοι συγγενείς, αναφέρετέ το. Ο ειδικός θα εξετάσει ποιες πληροφορίες μπορούν να συγκεντρωθούν και ποιες αβεβαιότητες χρειάζεται να ληφθούν υπόψη.
Μπορείτε επίσης να ρωτήσετε πώς θα οργανωθεί η διερεύνηση, ποια στοιχεία χρειάζονται και πώς θα συζητηθεί το αποτέλεσμα. Μια αξιολόγηση δεν προϋποθέτει ότι ο άνθρωπος θα καταλήξει υποχρεωτικά με διάγνωση ΔΕΠΥ. Χρειάζεται να υπάρχει χώρος για διαφορετική εξήγηση, για συνυπάρχοντα προβλήματα ή για επιπλέον πληροφορίες πριν από ένα συμπέρασμα.
Αν η βασική σας ανησυχία είναι ότι οι δυσκολίες έχουν επιδεινωθεί πρόσφατα, περιγράψτε τις αλλαγές στη ζωή σας: πρόγραμμα ύπνου, εργασιακές απαιτήσεις, στρεσογόνα γεγονότα και τυχόν αλλαγές στην υγεία ή στην αγωγή. Η πρόσφατη επιδείνωση και το παλιότερο ιστορικό χρειάζεται να εξεταστούν μαζί, χωρίς να θεωρείται το ένα αυτονόητη εξήγηση του άλλου.
Τι μπορεί να ακολουθήσει
Όταν τεκμηριωθεί διάγνωση, η αντιμετώπιση σχεδιάζεται εξατομικευμένα. Μπορεί να περιλαμβάνει ψυχοεκπαίδευση, προσαρμογές του περιβάλλοντος, ψυχολογικές παρεμβάσεις και, όταν ενδείκνυται, φαρμακευτική αγωγή με ιατρική παρακολούθηση. Οι συνυπάρχουσες δυσκολίες χρειάζονται επίσης φροντίδα.
Οι στόχοι είναι χρήσιμο να είναι συγκεκριμένοι: λιγότερες χαμένες προθεσμίες, καλύτερη διαχείριση υποχρεώσεων ή μικρότερη επιβάρυνση στις σχέσεις. Ένα ημερολόγιο, για παράδειγμα, έχει νόημα όταν συνδέεται με μια σταθερή στιγμή ελέγχου του και με ρεαλιστικές υπενθυμίσεις. Η εγκατάσταση ακόμη μιας εφαρμογής, χωρίς σχέδιο χρήσης, μπορεί απλώς να προσθέσει άλλη μία εκκρεμότητα.
Η πρώτη συζήτηση με έναν ειδικό δεν απαιτεί βεβαιότητα ότι υπάρχει ΔΕΠΥ. Χρειάζεται μια ειλικρινής περιγραφή των δυσκολιών και διάθεση να εξεταστούν οι πιθανές εξηγήσεις τους. Η αξιολόγηση μπορεί να καταλήξει σε ΔΕΠΥ, σε άλλη κατάσταση ή σε συνδυασμό παραγόντων. Σε κάθε περίπτωση, ο σκοπός είναι να προκύψει ένα τεκμηριωμένο και χρήσιμο πλάνο για τη ζωή του συγκεκριμένου ανθρώπου.
ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Το κείμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη κλινική αξιολόγηση.
Διαβάστε επίσης
Αυτισμός και ΔΕΠΥ: 86% περισσότερες διαγνώσεις σε μία δεκαετία – Τι συμβαίνει
Ποιες λοιμώξεις στην εγκυμοσύνη συνδέονται με κίνδυνο αυτισμού – Μελέτη του Ινστιτούτου Καρολίνσκα
Η έκθεση σε πλαστικοποιητές στην εγκυμοσύνη συνδέεται με συμπτώματα αυτισμού και ΔΕΠΥ στα παιδιά
