*Γράφει ο κ. Γιώργος Κορμάς, Ιατρός, Υπεύθυνος Γραμμής Βοήθειας του Ελληνικού Κέντρου Ασφαλούς Διαδικτύου
Στην Καλιφόρνια ξεκίνησε αλλά διακόπηκε η δίκη της Meta ενώπιον της ομοσπονδιακής δικαιοσύνης των ΗΠΑ, καθώς 29 πολιτείες κατηγορούσαν τη μητρική εταιρεία των Facebook και Instagram ότι κατέστησε τις πλατφόρμες της εθιστικές για τους ανηλίκους. Οι πολιτείες διεκδικούσαν δυνητικά τεράστιες αποζημιώσεις, αλλά η υπόθεση έκλεισε με συμβιβασμό ύψους έως 16,68 δισ. δολαρίων.
Το κύριο κατηγορητήριο ήταν ότι:
1. Είναι σχεδιασμένες ώστε να κρατούν την προσοχή των εφήβων.
2. Παραπλάνησε το κοινό σχετικά με τους κινδύνους από τη χρήση τους.
3. Συνέλεξε δεδομένα παιδιών κάτω των 13 ετών χωρίς τη συγκατάθεση των γονέων, κατά παράβαση της ομοσπονδιακής νομοθεσίας.
Πριν από τη συγκεκριμένη δίκη είχαν εκδοθεί καταδικαστικές αποφάσεις κατά της Meta, οι οποίες επικεντρώθηκαν στην εθιστική σχεδίαση του Facebook και του Instagram και στις επιπτώσεις της στους ανηλίκους. Στο Νέο Μεξικό, η Meta καταδικάστηκε να καταβάλει 942 εκατ. δολάρια, μετά από δικαστική μάχη με την Πολιτεία του Νέου Μεξικού για την έκθεση παιδιών σε κινδύνους και την ανεπαρκή προστασία τους. Στην Καλιφόρνια, κρίθηκε υπεύθυνη για αμέλεια στον σχεδιασμό του Instagram και η Meta υποχρεώθηκε να καταβάλει 4,2 εκατ. δολάρια, για υπόθεση που συνδέθηκε με εθιστική χρήση και ψυχική βλάβη νεαρής χρήστριας. Η πολιτεία του Νέου Μεξικού έχει και δεύτερη, ξεχωριστή υπόθεση κατά της Meta, πέρα από τη δίκη για την ασφάλεια και την ψυχική υγεία των παιδιών που κατέληξε στην απόφαση των 942 εκατ. δολαρίων. Και έχει να κάνει με την προστασία των προσωπικών δεδομένων και άλλες βλάβες των καταναλωτών. Η Πολιτεία της Φλόριντα έχει ξεχωριστή υπόθεση κατά της Meta για τις επιπτώσεις των Facebook/Instagram στους ανηλίκους. Επομένως, το Νέο Μεξικό και η Φλόριντα δεν συμμετέχουν στον συμβιβασμό με τη META και συνεχίζουν τις δικαστικές μάχες, ενώ το Τέξας έχει κάνει τον δικό του συμβιβασμό ύψους 1 δισ. με τη META.
Ο εξωδικαστικός συμβιβασμός
Ωστόσο, η δίκη που θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα ακόμη σημαντικό δικαστικό προηγούμενο για την εθιστική συμπεριφορά των αλγορίθμων των κοινωνικών δικτύων και τους κινδύνους που επιφέρουν για τα παιδιά, δεν ολοκληρώθηκε ποτέ: η Meta και οι πολιτείες κατέληξαν σε συμβιβασμό.
Τώρα, το πώς γίνεται οι πολιτείες, που εκπροσωπούν τους πολίτες, να συμβιβάζονται με ένα οικονομικό αντίτιμο και να προσπερνούν ένα τόσο σημαντικό οικογενειακό θέμα είναι στην κρίση όλων μας. Κάτι σαν αντισταθμιστικά μέτρα προσομοιάζει. Στον εξωδικαστικό συμβιβασμό η Meta δεν παραδέχθηκε ούτε ευθύνη ούτε παραβίαση νόμου.
Επιγραμματικά, ο συμβιβασμός της Meta στην ομοσπονδιακή δίκη της Καλιφόρνιας προβλέπει για ανηλίκους:
● Όριο χρήσης 2 ώρες την ημέρα για Facebook και Instagram.
● Απαγόρευση χρήσης 00:00–06:00, εκτός αν υπάρχει γονική συναίνεση.
● Απενεργοποίηση ειδοποιήσεων στις σχολικές ώρες.
● Ενισχυμένη επαλήθευση ηλικίας και απομάκρυνση χρηστών κάτω των 13 ετών.
● Ισχυρότερους γονικούς ελέγχους και προεπιλεγμένες ρυθμίσεις ασφαλείας.
● Κρυφή εμφάνιση των likes και περιορισμούς σε ορισμένα φίλτρα/χαρακτηριστικά για ανηλίκους.
● Ανεξάρτητο έλεγχο συμμόρφωσης της Meta.
Τα μέτρα αφορούν μόνο τη META (Facebook, Instagram) και όχι τα άλλα κοινωνικά δίκτυα και θα εφαρμοστούν σε ολόκληρη την Αμερική.
Η Ευρώπη έχει ήδη βάλει στο στόχαστρο τον αλγόριθμο
Η υπόθεση δεν είναι μόνο αμερικανική. Λίγες εβδομάδες πριν από τον συμβιβασμό στις ΗΠΑ, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε κάνει ένα ακόμη πιο ενδιαφέρον βήμα: έβαλε στο μικροσκόπιο όχι απλώς το περιεχόμενο των πλατφορμών, αλλά τον ίδιο τον σχεδιασμό τους.
Η Ελλάδα έχει πλέον ανακοινώσει ηλικιακό όριο 15 ετών, με εφαρμογή από 1 Ιανουαρίου 2027, και η ευθύνη επαλήθευσης της ηλικίας μεταφέρεται στις πλατφόρμες.
Πέρα από τις δικαστικές αποφάσεις και τους συμβιβασμούς στην Αμερική, τα ρυθμιστικά πλαίσια στην Ευρώπη, τόσο του GDPR όσο και του DSA, και τις επικείμενες απαγορεύσεις σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας, ένα είναι σίγουρο:
Πως οι εταιρείες των πλατφορμών αυτών δεν έχουν πάρει ούτε ένα ουσιαστικό μέτρο προστασίας των παιδιών και δεν έχουν καμία διάθεση να εφαρμόσουν κανέναν νόμο, ούτε να επιτρέψουν ορατότητα των αλγορίθμων τους, ειδικά στις μέρες μας που έχουν εντάξει την ΤΝ στο να κάνουν τους αλγόριθμούς τους ακόμη πιο εθιστικούς, ακόμη πιο στοχευμένους.
Η εφαρμογή του COPPA
Ένα μόνο παράδειγμα είναι, κατά τη γνώμη μου, χαρακτηριστικό διαχρονικά των προθέσεών τους.
Ο νόμος COPPA (Children’s Online Privacy Protection Act) ψηφίστηκε από το Κογκρέσο το 1998 και απαγόρευσε τη συλλογή και επεξεργασία δεδομένων των παιδιών κάτω των 13 ετών χωρίς γονική συγκατάθεση (εφαρμογή το 2000). 26 χρόνια μετά τον COPPA, πώς γίνεται να παραμένουν παιδιά κάτω των 13 ετών στις πλατφόρμες;
Πρόσφατη έρευνα του EU Kids Online σε 19 ευρωπαϊκές χώρες βρήκε ότι 34% των παιδιών 9–11 ετών δηλώνουν ότι έχουν κάποιο προφίλ σε κοινωνικό δίκτυο.
Στην Ελλάδα, σε έρευνα του κέντρου μας, 70% των παιδιών έχουν ανοίξει προφίλ σε κοινωνικά δίκτυα σε ηλικία κάτω των 13 ετών.
Προφανώς γίνεται αντιληπτό ότι παρανομούν συνειδητά, διαχρονικά και ανεξέλεγκτα, να εφαρμόσουν τον νόμο. Όλος ο κόσμος γνωρίζει ότι τα παιδιά κάτω των 13 ετών μπαίνουν στα κοινωνικά δίκτυα με ψεύτικη ηλικία, εκτός από τις εταιρείες. Προτιμούν να σέρνονται σε δίκες, να πληρώνουν μεγάλα πρόστιμα, να διασύρονται στην κοινή γνώμη, παρά να εφαρμόσουν τον νόμο.
Οι κίνδυνοι για τα παιδιά
Όλοι πλέον οι πολίτες είναι πεπεισμένοι όχι μόνο για τις εθιστικές συμπεριφορές που προκαλούνται μέσω των αλγορίθμων στους χρήστες και ιδίως στα παιδιά, αλλά και για τους κινδύνους που διατρέχουν, τόσο από περιστατικά σεξουαλικής παρενόχλησης, διαδικτυακού εκφοβισμού, προτροπής σε αυτοκτονία, όσο και από λάθος πρότυπα και συμπεριφορές.
Ποιο είναι το διακύβευμα ώστε αυτές οι εταιρείες να συνεχίζουν, παρά την κατακραυγή, να μην εφαρμόζουν ούτε τα πιο βασικά;
Οι ανήλικοι για τις εταιρείες δεν είναι μόνο καλοί καταναλωτές, αλλά και ακούραστοι παραγωγοί δεδομένων. Τα δεδομένα είναι τα χρήματα για τις εταιρείες αυτές.
Τα δεδομένα και η οικονομική αξία τους
Σε έρευνα του Children’s Commissioner for England, οι έφηβοι ηλικίας 11–16 ετών εκτιμήθηκε ότι πραγματοποιούσαν κατά μέσο όρο 26 αναρτήσεις την ημέρα, δηλαδή περίπου 9.500 αναρτήσεις τον χρόνο ανά έφηβο, χωρίς να συμπεριλαμβάνονται τα σχόλια και οτιδήποτε άλλο.
Περισσότερα δεδομένα, περισσότερα κέρδη. Σε επίπεδο κατανάλωσης, τα κέρδη για τις εταιρείες εκτοξεύονται.
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat για το 2025, το 84% των ατόμων ηλικίας 16–24 ετών πραγματοποίησε online αγορές.
Σε διεθνή έρευνα των ΗΠΑ, του Ηνωμένου Βασιλείου, της Κίνας και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων εκτιμήθηκε ότι τα παιδιά 8–15 ετών επηρεάζουν περίπου το 27% των μη απαραίτητων οικογενειακών δαπανών και το 29% των ψηφιακών αγορών. Σε μελέτη στις ΗΠΑ για το 2022 εκτιμήθηκε ότι τα διαφημιστικά έσοδα από τους ανήλικους αντιστοιχούσαν περίπου στο 41,4% των εσόδων του Snapchat, 35,0% του TikTok, 27,3% του YouTube και 15,9% του Instagram.
Τέλος, σύμφωνα με εκτίμηση που επικαλείται η FTC (Ομοσπονδιακή Επιτροπή Εμπορίου των Ηνωμένων Πολιτειών), ορισμένοι έφηβοι μπορεί να εκτίθενται σε έως και 1.260 διαφημίσεις την ημέρα στο ψηφιακό περιβάλλον.
Ο κύκλος της κατανάλωσης
Συμπερασματικά, όσο περισσότερο βρίσκεται ένα παιδί και ένας έφηβος στα κοινωνικά δίκτυα, τόσο περισσότερα δεδομένα παράγει, δέχεται περισσότερες διαφημίσεις και αγοράζει ο ίδιος, ενώ επηρεάζει και την οικογένειά του σε αγορές.
Ο στόχος επιτυγχάνεται με τη δημιουργία εθιστικών συμπεριφορών, με πλήρη συλλογή δεδομένων και με τη βοήθεια της ΤΝ πλέον, αλλά και με τη δημιουργία καταναλωτικών προτύπων ισχυρών, ώστε να δημιουργήσουν καταναλωτικό μιμητισμό.
Τώρα, οι κίνδυνοι των κοινωνικών δικτύων για τα παιδιά αντιμετωπίζονται ως παράπλευρη απώλεια και τα όποια πρόστιμα, αλλά και τα ισχυρά lobbying, ως κόστος.
Η προστασία των παιδιών στοιχίζει πολλά δισεκατομμύρια, όχι όμως μόνο στις εταιρείες των κοινωνικών δικτύων, αλλά σε ολόκληρο το διαδικτυακό εμπόριο.
Γιατί τα κοινωνικά δίκτυα διαμορφώνουν, πέρα από τα άλλα, τον άνθρωπο με σκοπό να καταναλώνει και να νιώθει όμορφα μέσα από αυτό, με κάθε κόστος.
Το θετικό κομμάτι της όλης υπόθεσης, για να κλείσω λίγο αισιόδοξα, είναι ότι πλέον οι κυβερνήσεις και η Ευρωπαϊκή Ένωση άλλαξαν στάση και θεωρούν πλέον κύριους υπεύθυνους για την τήρηση των κανόνων προστασίας των ανηλίκων τις πλατφόρμες αυτές.
Από την άλλη, σύσσωμες πλέον οι κοινωνίες αντιλαμβάνονται τους κινδύνους και ζητούν βοήθεια για να προστατέψουν τα παιδιά τους.
Το ζητούμενο δεν είναι να επιστρέψουν τα παιδιά σε έναν κόσμο χωρίς διαδίκτυο. Τα κοινωνικά δίκτυα προσφέρουν επικοινωνία, ενημέρωση, δημιουργικότητα και πρόσβαση σε κοινότητες.
Το ερώτημα είναι αν η πρόσβαση αυτή πρέπει να οργανώνεται γύρω από έναν αλγόριθμο του οποίου η οικονομική επιτυχία συνδέεται με το να παραμένει ο χρήστης όσο περισσότερο γίνεται στην πλατφόρμα.
Θεωρώ ότι έφτασε η στιγμή οι εταιρείες αυτές να νιώσουν τέτοια πίεση όπου η μη συμμόρφωση τους με το δημόσιο συμφέρον θα την κλονίσει ανεπανόρθωτα. Διότι δεν μπορείς να αναθέτεις την προστασία του παιδιού στον ίδιο αλγόριθμο που κερδίζει όσο περισσότερο χρόνο περνά το παιδί μέσα σε αυτόν.
Η απαγόρευση των παιδιών από συγκεκριμένη ηλικία υπηρετεί το δημόσιο συμφέρον και είναι πλέον μονόδρομος.
Διαβάστε επίσης
Εθισμός στα social media: Οδηγός επιβίωσης για μικρούς και μεγάλους
Κανόνες για όλα τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης απαιτεί ο ΟΗΕ μετά τη συμφωνία της Meta
Τα παιδιά μεγαλώνουν online: Πώς μπαίνουν όρια χωρίς να κλείνει η πόρτα στην τεχνολογία
