Στην καθημερινότητα – από τις παρέες μέχρι την εργασία – η διάσπαση της προσοχής αντιμετωπίζεται πολλές φορές ως ελάττωμα. Το ίδιο και η ονειροπόληση ή εκείνες οι στιγμές που «φεύγουμε» για λίγο από αυτό που κάνουμε. Ακόμη και το να μιλά κανείς στον εαυτό του/της, έστω χαμηλόφωνα, μπορεί να θεωρηθεί παράξενο ή ενδεικτικό κακής συγκέντρωσης.
Ωστόσο, αυτή η αυστηρότητα έχει και ένα πολιτισμικό υπόβαθρο, όπως εξηγεί ο ψυχολόγος Δρ. Mark Travers στο Psychology Today. Σε ένα περιβάλλον που επιβραβεύει την αδιάκοπη παραγωγικότητα, κάθε απόκλιση από το «εδώ και τώρα» εκλαμβάνεται εύκολα ως περισπασμός. Η ψυχολογική έρευνα, πάντως, δείχνει ότι (υπό προϋποθέσεις) ορισμένες από αυτές τις συμπεριφορές δεν είναι δυσλειτουργίες, αλλά μορφές γνωστικής ευελιξίας και νοητικής επεξεργασίας. Ένας τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλος οργανώνει τις πληροφορίες και προσαρμόζεται. Σημάδια (υψηλής) νοημοσύνης.
Ακολουθούν δύο κοινές συμπεριφορές που πολλοί άνθρωποι απορρίπτουν ή προσπαθούν να καταστείλουν, καθώς και το πραγματικό τους νόημα, σύμφωνα με τον ειδικό.
1. Ονειροπόληση: Όταν η περιπλάνηση του νου λειτουργεί υπέρ της σκέψης
Η περιπλάνηση του νου, δηλαδή η μετατόπιση της προσοχής από μια εργασία σε εσωτερικούς στοχασμούς, συχνά συγχέεται με την αφηρημάδα. Τα νεότερα δεδομένα, όμως, υποδεικνύουν ότι, όταν δεν γίνεται ανεξέλεγκτα, μπορεί να διευκολύνει τη δημιουργική επεξεργασία και την επίλυση προβλημάτων.
Η βασική ιδέα είναι ότι η «παύση» από τη γραμμική εστίαση επιτρέπει στον εγκέφαλο να συνδυάσει πληροφορίες, να ανασύρει τη μνήμη, να δοκιμάσει πιθανά σενάρια και να παράγει εναλλακτικές λύσεις. Σε ορισμένα πλαίσια, η τάση για ονειροπόληση έχει συνδεθεί και με ταχύτερη εναλλαγή νοητικών «ρυθμίσεων», δηλαδή με ευκολότερη μετάβαση από ένα θέμα σε άλλο, κάτι που μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμο σε εργασίες που απαιτούν ευελιξία.
Το κρίσιμο σημείο είναι η ισορροπία. Αν η περιπλάνηση καταλήξει σε μόνιμη απόσπαση και αποδιοργάνωση, τότε δεν λειτουργεί επικουρικά. Τα πιθανά οφέλη εμφανίζονται, όταν υπάρχει έλεγχος: χώρος για ελεύθερη επεξεργασία, αλλά και δυνατότητα επιστροφής στο τώρα.
2. Αυτο-ομιλία: Έργαλείο αυτορρύθμισης και οργάνωσης
Το να μιλά κανείς στον εαυτό του τείνει να αντιμετωπίζεται ως ιδιορρυθμία. Στην ψυχολογία, ωστόσο, περιγράφεται ως μια πρακτική που μπορεί να υποστηρίξει την αυτορρύθμιση και τον προγραμματισμό.
Η αυτο-ομιλία συχνά συνδέεται με 3 λειτουργίες: τη διατήρηση του στόχου, τη διάσπαση σύνθετων εργασιών σε βήματα και τη μεταγνώση, δηλαδή την ικανότητα να παρατηρεί κανείς και να ρυθμίζει τον τρόπο που σκέφτεται. Με πρακτικούς όρους, λειτουργεί ως «εσωτερική καθοδήγηση» που μειώνει τον γνωστικό θόρυβο και επιβάλλει τη δομή, ιδιαίτερα όταν το θέμα είναι σύνθετο ή συναισθηματικά φορτισμένο.
Και εδώ, όμως, υπάρχει όριο. Όταν ο προσωπικός διάλογος γίνεται επίμονα αρνητικός, αυτοτιμωρητικός ή επαναληπτικός, μπορεί να επιβαρύνει τη συγκέντρωση και την ψυχική κατάσταση. Η λειτουργικότητα προϋποθέτει ότι η αυτο-ομιλία είναι μετρημένη και εποικοδομητική.
Πότε είναι λειτουργικές συνήθειες και πότε γίνονται πρόβλημα
Ούτε η ονειροπόληση ούτε η αυτο-ομιλία αποτελούν από μόνες τους ένδειξη «ανωτερότητας» ή δημιουργικής ιδιοφυΐας. Είναι, όμως, συνηθισμένες ανθρώπινες λειτουργίες που, σε συγκεκριμένες συνθήκες, μπορούν να συνδράμουν την ευελιξία της αντίληψης.
Γίνονται προβληματικές, όταν μετατρέπονται σε ένα σταθερό μοτίβο απορρύθμισης, συνοδεύονται από άγχος και σύγχυση ή δυσκολεύουν συστηματικά την ολοκλήρωση βασικών υποχρεώσεων.
Πώς μπορούν να αξιοποιηθούν
- Εντοπισμός πλαισίου: Σε ποιες στιγμές εμφανίζονται; Σε μονότονες δουλειές, σε πίεση, σε κόπωση; Η συνθήκη βοηθά να φανεί αν πρόκειται για ανάγκη ανάπαυσης ή για συνήθεια απόσπασης.
- Συνειδητή αυτο-ομιλία: Αντί για αυτοκριτική, χρήσιμες είναι φράσεις που οργανώνουν μία ιδέα ή εργασία σε βήματα («ποιο είναι το επόμενο;», «τι χρειάζεται να πραγματοποιηθεί;»).
- Σκόπιμα διαλείμματα: Μικρά διαστήματα χωρίς στόχο (όπως ένας απλός περίπατος ή λίγα λεπτά ησυχίας) συχνά διευκολύνουν την επεξεργασία και την επιστροφή με καθαρότερο μυαλό.
Συμπέρασμα
Η απόλυτη προσήλωση δεν είναι ο μοναδικός δείκτης υγιούς νοητικής λειτουργίας. Σε αρκετές περιπτώσεις, ο εγκέφαλος χρειάζεται χώρο για να συνθέσει, να ταξινομήσει και να προετοιμάσει λύσεις. Το ζητούμενο δεν είναι να εξαλειφθούν αυτές οι συνήθειες, αλλά να ενταχθούν σε ένα περιβάλλον που υπηρετεί τη συγκέντρωση – και όχι να την υπονομεύει.
Διαβάστε επίσης
Δεν είστε τρελοί που μιλάτε φωναχτά στον εαυτό σας – Αντιθέτως, έχετε αυτά τα 7 πλεονεκτήματα
5 λόγοι που «ξαναπαίζουμε» τους δύσκολους διαλόγους στο μυαλό μας – Πώς να κόψουμε το replay
