Η ιατρική τα τελευταία χρόνια έχει σημειώσει εντυπωσιακή πρόοδο στη διάγνωση και τη θεραπεία σοβαρών νοσημάτων, όπως τα αυτοάνοσα και ο καρκίνος. Οι νέες ανοσοθεραπείες, οι στοχευμένες θεραπείες, οι βιοδείκτες και η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζουν το τοπίο της φροντίδας. Όμως, όσο προχωρά η γνώση της επιστήμης, τόσο γίνεται σαφέστερο ότι η υγεία δεν είναι μόνο μία βιολογική διαδικασία αλλά μέρος μιας σύνθετης ισορροπίας σώματος, ψυχής και κοινωνικού περιβάλλοντος και ως μία ολότητα πρέπει να αντιμετωπίζεται.
Η έννοια της ψυχοσωματικής διάστασης της νόσου δεν αποτελεί εναλλακτική ή μεταφυσική προσέγγιση, αλλά μέρος μιας ολιστικής κατανόησης του ανθρώπου και για εμάς τους Έλληνες είναι γνωστή από την εποχή του Ιπποκράτη, του πατέρα της Ιατρικής. Η φράση του «Ἐκ τοῦ ἐγκεφάλου ἡμῖν γίνονται αἱ ἡδοναί καί γέλωτες καί παιδιαί, καί λύπαι καί ἀνίαι καί δυσφορίαι…» από το Περί Ἱερῆς Νούσου αποτελεί μία από τις πιο ριζοσπαστικές διατυπώσεις της αρχαίας ιατρικής σκέψης. Σε μια εποχή όπου τα συναισθήματα και οι ψυχικές διαταραχές αποδίδονταν στη θεϊκή παρέμβαση ή στην καρδιά ως έδρα της ζωής, ο Ιπποκράτης μετατοπίζει το κέντρο της ανθρώπινης εμπειρίας στον εγκέφαλο, θεμελιώνοντας μια βιολογική ερμηνεία της ψυχής. Η χαρά και η λύπη, η σκέψη και η τρέλα, η ευθυμία και η απόγνωση δεν είναι μεταφυσικά φαινόμενα, αλλά λειτουργίες ενός οργάνου. Με αυτή τη θέση, ο Ιπποκράτης αποϊεροποιεί τη νόσο και ταυτόχρονα ενοποιεί το σώμα με την ψυχή. Η ψυχική κατάσταση δεν είναι άυλη και ανεξάρτητη, αλλά ενσωματωμένη στη φυσιολογία του ανθρώπου. Πρόκειται ουσιαστικά για την απαρχή της νευροβιολογικής και ψυχοσωματικής σκέψης, που ακόμη και σήμερα στηρίζει τη σύγχρονη ιατρική προσέγγιση.
Σήμερα, η ψυχο-νευρο-ανοσολογία επιβεβαιώνει επιστημονικά ότι το χρόνιο στρες, η ψυχική πίεση και η παρατεταμένη συναισθηματική επιβάρυνση μπορούν να επηρεάσουν τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος, την ορμονική ισορροπία και τις φλεγμονώδεις διεργασίες στο ανθρώπινο σώμα. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι το στρες «προκαλεί» άμεσα καρκίνο ή αυτοάνοσα νοσήματα και θα ήταν απλοϊκά επιπόλαιο να υποστηρίξει κανείς κάτι τέτοιο. Η αιτιολογία αυτών των παθήσεων είναι πολυπαραγοντική και συμπεριλαμβάνουν τη γενετική προδιάθεση, τους περιβαλλοντικούς παράγοντες, τον τρόπο ζωής, τις λοιμώξεις και τους βιολογικούς μηχανισμούς που αλληλεπιδρούν με πολύπλοκο τρόπο.
Σε πολλές περιπτώσεις ασθενών, παρατηρείται ότι πριν από την εμφάνιση μιας σοβαρής νόσου έχει προηγηθεί περίοδος έντονης ψυχικής καταπόνησης, απώλεια, επαγγελματική εξουθένωση, κοινωνική απομόνωση, παρατεταμένο άγχος ή βαθιά εσωτερική σύγκρουση. Η παρατήρηση αυτή δεν είναι κατηγορία προς τον ασθενή ούτε απλοποίηση της βιολογίας της νόσου. Είναι υπενθύμιση ότι ο οργανισμός λειτουργεί ως ενιαίο σύστημα. Το χρόνιο στρες μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης, δυσλειτουργία των Τ-λεμφοκυττάρων, μεταβολές στη φλεγμονώδη απάντηση και αλλαγές στη συμπεριφορά υγείας (διατροφή, ύπνος, άσκηση). Όλοι αυτοί οι παράγοντες μπορούν να συνδιαμορφώσουν ένα ευάλωτο βιολογικό υπόστρωμα, μέσα στο οποίο η νόσος δεν εμφανίζεται αιφνίδια, αλλά ως αποτέλεσμα μιας σταδιακής διαταραχής της ισορροπίας. Η εκδήλωσή της ενδέχεται να σηματοδοτεί τη στιγμή κατά την οποία ξεπεράστηκαν τα φυσιολογικά όρια αντοχής και προσαρμογής που το ίδιο το σώμα θέτει για να διατηρεί την ομοιόστασή του.
Στην ογκολογία αποτελεί εμπεδωμένη γνώση ο «κανόνας των 3E», Elimination, Equilibrium, Escape (Εξάλειψη, Ισορροπία, Διαφυγή) και περιγράφει με ενάργεια τη δυναμική σχέση μεταξύ του ανοσοποιητικού συστήματος και του καρκινικού κυττάρου, όπως αυτή διαμορφώνεται στο πλαίσιο της ανοσοεπιτήρησης και της ανοσοεπεξεργασίας (immunoediting). Στη φάση της Elimination, το ανοσοποιητικό σύστημα αναγνωρίζει και καταστρέφει τα νεοπλασματικά κύτταρα, διατηρώντας την ογκολογική ισορροπία σε υποκλινικό επίπεδο. Όταν όμως ο όγκος δεν εκριζώνεται πλήρως, εισέρχεται στη φάση της Equilibrium, όπου η ανοσολογική πίεση συγκρατεί αλλά δεν εξαφανίζει τον καρκινικό πληθυσμό, επιτρέποντας τη βιολογική επιλογή ανθεκτικών κλώνων. Τελικά, μέσω γενετικών και επιγενετικών μεταβολών, ο όγκος μπορεί να οδηγηθεί στη φάση της Escape, κατά την οποία διαφεύγει της ανοσολογικής επιτήρησης, εγκαθιστώντας κλινικά εμφανή τη νόσο. Το μοντέλο αυτό δεν αποτελεί απλώς θεωρητική βιολογική περιγραφή, αλλά ερμηνευτικό εργαλείο για τη σύγχρονη ανοσοθεραπεία, εξηγώντας τόσο την αρχική ανταπόκριση όσο και τους μηχανισμούς επίκτητης αντοχής.
Στην ογκολογία, η κατανόηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία και μας αναδεικνύει ότι η θεραπεία δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στη φαρμακευτική παρέμβαση. Ο ασθενής δεν είναι μόνο «ο όγκος του», ούτε οι εργαστηριακές τιμές του μετά από μία αιμοληψία. Είναι μια προσωπικότητα οργανωμένη, με παρελθόν, φόβους, σχέσεις, απώλειες αλλά και ελπίδες και στόχους για το μέλλον. Η ψυχική κατάσταση επηρεάζει την ανθεκτικότητα, τη συμμόρφωση στη θεραπεία, την ποιότητα ζωής και σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και τη βιολογική ανταπόκριση.
Το μοντέλο της κατ’ οίκον φροντίδας, όπως εφαρμόζεται μέσα από το πρόγραμμα «Οίκοθεν», αναδεικνύει ακριβώς αυτή τη διάσταση. Όταν η ιατρική φροντίδα μεταφέρεται στο σπίτι, ο γιατρός βλέπει τον άνθρωπο μέσα στο φυσικό του περιβάλλον, όχι μόνο ως ασθενή, αλλά ως μέλος της οικογένειας και της κοινωνίας. Η θεραπεία αποτελεί μέρος της ασφάλειας και της αξιοπρέπειας και για τον ίδιο τον ασθενή, αυτή η μετατόπιση έχει μεγάλη σημασία. Ο χρόνος που περνά με τον γιατρό αποκτά ποιότητα και ουσία. Η επικοινωνία γίνεται πιο άμεση, πιο ανθρώπινη, λιγότερο βεβιασμένη από τον ρυθμό και την ανωνυμία του νοσοκομείου. Ο ασθενής ακούγεται, συμμετέχει ενεργά στις αποφάσεις, δεν είναι απλώς ένας αριθμός σε μια λίστα αναμονής ενώ η οικεία ατμόσφαιρα μειώνει το άγχος, περιορίζει το ψυχολογικό βάρος της νόσου και ενισχύει το αίσθημα ελέγχου και αυτονομίας. Παράλληλα, η αποφυγή άσκοπων μετακινήσεων, η ελαχιστοποίηση της έκθεσης σε λοιμώξεις και η διατήρηση της καθημερινής ρουτίνας συμβάλλουν τόσο στη σωματική όσο και στην ψυχική ανθεκτικότητα. Έτσι, η θεραπεία δεν βιώνεται ως αποκοπή από τη ζωή, αλλά ως μέρος της ίδιας της ζωής. Με το «Οίκοθεν» η ιατρική δεν περιορίζεται στη χορήγηση φαρμάκων αλλά γίνεται πράξη συνοδείας, στήριξης και ενδυνάμωσης δημιουργώντας μια σχέση εμπιστοσύνης που αποκαθιστά όχι μόνο τη βιολογική ισορροπία, αλλά και το αίσθημα νοήματος και αξιοπρέπειας του ανθρώπου που νοσεί.
Η πρόληψη του καρκίνου δεν αφορά μόνο τον έλεγχο παραγόντων κινδύνου, τη διακοπή του καπνίσματος ή τη σωστή διατροφή. Αφορά και τη φροντίδα της ψυχικής υγείας, την ισορροπία στην καθημερινότητα, τη διαχείριση του άγχους και την ενίσχυση των ανθρώπινων σχέσεων. Η επιστροφή σε απλές αλλά ουσιαστικές πρακτικές όπως ο κοινός χρόνος στο σπίτι, η μεσογειακή διατροφή με την «επιστροφή της κατσαρόλας», η σωματική δραστηριότητα και η συνειδητή φροντίδα του εαυτού δεν είναι ρομαντικές ιδέες ούτε πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ουτοπία, αλλά ως μέρος της δημόσιας υγείας. Η καινοτομία στην ιατρική είναι απαραίτητη και σώζει ζωές, όμως, εξίσου απαραίτητη είναι η υπενθύμιση ότι πριν από τη νόσο υπάρχει ο άνθρωπος και πολλές φορές, πριν νοσήσει το σώμα, έχει κουραστεί η ψυχή. Η πραγματικά σύγχρονη ιατρική δεν επιλέγει ανάμεσα στη βιολογία και στον άνθρωπο αλλά τα ενώνει και τα αντιμετωπίζει ως όλον.
Διαβάστε επίσης
7 γυναίκες με μεταστατικό καρκίνο μαστού επιβίωσαν χάρη σε ένα εμβόλιο – Η εντυπωσιακή ιστορία τους
Έως και το 50% των καρκίνων μπορεί να προληφθεί ή να διαγνωστεί έγκαιρα
