*Γράφει ο κ. Νίκος Ηλιόπουλος, Internet & New Media Director Proto Thema
Για χρόνια, οι μεγάλες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης υποστήριζαν ότι λειτουργούν κυρίως ως ενδιάμεσοι προσφέροντας την τεχνολογία και οι χρήστες αποφασίζουν πώς θα τη χρησιμοποιήσουν. Σήμερα, όμως, αυτή η προσέγγιση αρχίζει να αμφισβητείται όλο και πιο έντονα.
Ο συμβιβασμός της Meta με 29 Πολιτείες των ΗΠΑ δεν είναι απλώς ακόμη μία δικαστική υπόθεση για έναν τεχνολογικό κολοσσό. Φέρνει ξανά στο προσκήνιο ένα πολύ μεγαλύτερο ερώτημα: πόση ευθύνη έχουν οι ίδιες οι πλατφόρμες για τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζουν τα προϊόντα τους και για την επίδραση αυτού του σχεδιασμού στους ανήλικους χρήστες;
Το τέλος του αλγοριθμικού «fair play»
Η υπόθεση στις ΗΠΑ σηματοδοτεί τη μετατόπιση της ευθύνης. Το πρόβλημα παύει πλέον να βαφτίζεται «έλλειψη γονικού ελέγχου» και αναγνωρίζεται ως συστημικός σχεδιασμός εκμετάλλευσης. Όταν μια πλατφόρμα αξιοποιεί την διαλείπουσα ενίσχυση (intermittent reinforcement), τον ίδιο δηλαδή νευροβιολογικό μηχανισμό που συναντάμε στους κουλοχέρηδες, τότε η ευθύνη δεν μπορεί να βαραίνει αποκλειστικά έναν έφηβο ή έναν γονιό.
Η συζήτηση αυτή δεν περιορίζεται στις ΗΠΑ. Στην Ευρώπη, το Digital Services Act (DSA) έχει ήδη ενισχύσει τις υποχρεώσεις των μεγάλων ψηφιακών πλατφορμών, με ιδιαίτερη έμφαση στην προστασία των ανηλίκων.
Η λογική σταδιακά μετατοπίζεται από το growth at all costs, ανάπτυξη με κάθε κόστος, στο safety by design: η ασφάλεια δηλαδή να μην προστίθεται εκ των υστέρων, αλλά να αποτελεί μέρος του σχεδιασμού ενός ψηφιακού προϊόντος από την αρχή.
Στην πράξη, η συζήτηση αφορά μεταξύ άλλων:
- τον περιορισμό των λεγόμενων dark patterns, δηλαδή σχεδιαστικών πρακτικών που επηρεάζουν ή κατευθύνουν τη συμπεριφορά του χρήστη,
- αποτελεσματικότερο age verification / age assurance, με παράλληλη προστασία της ιδιωτικότητας,
- περισσότερες δικλίδες προστασίας γύρω από λειτουργίες όπως infinite scroll, autoplay και push notifications για ανηλίκους,
- μεγαλύτερο έλεγχο των recommendation algorithms, ώστε η επιδίωξη υψηλότερου engagement να μη γίνεται εις βάρος της ασφάλειας και της ευημερίας των χρηστών.
Ο εγκέφαλος του εφήβου απέναντι σε supercomputers
Το ερώτημα δεν είναι «πόσο εύκολο» είναι να εθιστεί ένας νέος, αλλά αν έχει πιθανότητες να αντισταθεί. Ο προμετωπιαίος φλοιός, το τμήμα του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνο για τον αυτοέλεγχο, την κρίση και τη διαχείριση των παρορμήσεων, ωριμάζει πλήρως γύρω στα 25 έτη. Αντίθετα, το σύστημα ανταμοιβής της ντοπαμίνης βρίσκεται στο απόγειο της ευαισθησίας του στην εφηβεία.
Από τη μία πλευρά βρίσκεται ένας έφηβος. Από την άλλη, πλατφόρμες που διαθέτουν τεράστιες ομάδες από engineers, designers, data scientists και ειδικούς στη συμπεριφορά των χρηστών, καθώς και συστήματα Tεχνητής Nοημοσύνης που αναλύουν τεράστιο όγκο δεδομένων.
Ο στόχος είναι απλός: να προβλέψουν ποιο περιεχόμενο θα κρατήσει τον χρήστη στην οθόνη λίγο περισσότερο.
Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς;
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι απλώς «κλείστε τα social media».
Η τεχνολογία αποτελεί πλέον μέρος της κοινωνικής, εκπαιδευτικής και καθημερινής ζωής των παιδιών. Αυτό που χρειάζεται είναι ένα πιο ρεαλιστικό πλαίσιο χρήσης.
– Η καθυστέρηση της δημιουργίας προσωπικών λογαριασμών όπου αυτό είναι εφικτό, συγκεκριμένα screen-time limits και απλοί κανόνες, όπως να μην υπάρχουν κινητά στο υπνοδωμάτιο κατά τη διάρκεια της νύχτας, μπορούν να βοηθήσουν.
– Ίσως όμως ακόμη σημαντικότερος είναι ο digital literacy, ο ψηφιακός γραμματισμός. Τα παιδιά χρειάζεται να καταλάβουν γιατί τους εμφανίζεται ένα συγκεκριμένο βίντεο, γιατί λαμβάνουν μια ειδοποίηση εκείνη ακριβώς τη στιγμή και γιατί μετά από ένα βίντεο εμφανίζονται άλλα δέκα παρόμοια. Με άλλα λόγια, να κατανοήσουν ότι πίσω από το feed υπάρχει ένα επιχειρηματικό μοντέλο που ανταγωνίζεται για την προσοχή τους.
Μετά τα social media έρχονται τα AI companions
Και ενώ ακόμη προσπαθούμε να βρούμε τις σωστές ισορροπίες για τα social media, η τεχνολογία έχει ήδη περάσει στο επόμενο στάδιο.
Τα AI companions δημιουργούν μια εντελώς διαφορετική σχέση μεταξύ ανθρώπου και τεχνολογίας. Δεν προτείνουν απλώς περιεχόμενο. Συνομιλούν με τον χρήστη, θυμούνται προηγούμενες συζητήσεις και μπορούν να προσομοιώνουν φιλία, κατανόηση ή ακόμη και συναισθηματική εγγύτητα.
Παράλληλα, περνάμε από το personalized content στο hyper-personalized content: περιεχόμενο που δεν επιλέγεται απλώς από έναν υπάρχοντα κατάλογο με βάση τα ενδιαφέροντά μας, αλλά μπορεί με τη βοήθεια της Generative AI να δημιουργείται σχεδόν σε πραγματικό χρόνο ειδικά για τον κάθε χρήστη.
Αυτό δημιουργεί νέες δυνατότητες, αλλά και νέα ερωτήματα.
Τι συμβαίνει όταν ένα σύστημα δεν γνωρίζει απλώς τι μας αρέσει, αλλά μαθαίνει τι μας συγκινεί, τι μας φοβίζει και τι μας κάνει να επιστρέφουμε ξανά και ξανά;
Αν συνεχίσουμε να αντιμετωπίζουμε κάθε νέα τεχνολογική έκφανση αποσπασματικά, θα είμαστε πάντα ένα βήμα πίσω. Η λύση δεν είναι ο τεχνοφοβικός πανικός. Ούτε η τεχνολογία είναι από μόνη της ο εχθρός. Απαιτείται μια ενιαία φιλοσοφία: η τεχνολογία οφείλει να υπηρετεί την ανθρώπινη ανάπτυξη, όχι να παρασιτεί πάνω της.
Ο ιστορικός συμβιβασμός των ΗΠΑ είναι το πρώτο ρήγμα στο τείχος της ασυλίας των Big Tech. Το αν θα εξελιχθεί σε ουσιαστική αλλαγή εξαρτάται από το αν η κοινωνία, οι ρυθμιστικές αρχές και οι γονείς θα επιμείνουν ότι η ψυχική ισορροπία μιας γενιάς δεν αποτελεί αποδεκτή παράπλευρη απώλεια στα τριμηνιαία οικονομικά αποτελέσματα κανενός τεχνολογικού κολοσσού.
Διαβάστε επίσης
Πώς να μειώσετε την προβληματική χρήση των social media από τα παιδιά – Οδηγός επιβίωσης για γονείς
