Μία επέμβαση που μέχρι πριν από λίγα χρόνια θα έμοιαζε με σενάριο επιστημονικής φαντασίας πραγματοποιήθηκε στη Βρετανία: Για πρώτη φορά παγκοσμίως, επιστήμονες χρησιμοποιήσαν Τεχνητή Νοημοσύνη σε πραγματικό χρόνο μέσα στο χειρουργείο για να υποστηρίξει νευροχειρουργούς κατά την αφαίρεση όγκου στον εγκέφαλο.
Ο ασθενής, ο 48χρονος Rhys Hibbert από το Bedfordshire, υποβλήθηκε στην επέμβαση στο National Hospital for Neurology and Neurosurgery του University College London Hospitals (UCLH). Ο όγκος βρισκόταν στην υπόφυση, σε μία εξαιρετικά ευαίσθητη περιοχή όπου αγγεία και νεύρα που ελέγχουν την όραση βρίσκονται σε απόσταση χιλιοστών μεταξύ τους. Χωρίς χειρουργική αντιμετώπιση, ο όγκος θα μπορούσε να συνεχίσει να πιέζει τα οπτικά νεύρα και τελικά να οδηγήσει ακόμη και σε τύφλωση.
Η AI ως «δεύτερο ζευγάρι μάτια»
Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν πραγματοποίησε την επέμβαση, ούτε πήρε αποφάσεις αντί για τους γιατρούς. Ανέλυε ζωντανά την εικόνα από το ενδοσκόπιο και, σε μία δεύτερη οθόνη, υποδείκνυε στους χειρουργούς πού πιθανότατα βρίσκονταν κρίσιμες ανατομικές δομές, όπως μεγάλα αιμοφόρα αγγεία και νεύρα.
Με τον τρόπο αυτό μπορούσε να επισημαίνει περιοχές υψηλού κινδύνου και να βοηθά την ομάδα να επιλέγει τα ασφαλέστερα σημεία για την αφαίρεση όσο το δυνατόν μεγαλύτερου μέρους του όγκου.
Η τεχνολογία λειτουργεί κατά κάποιον τρόπο όπως τα συστήματα αναγνώρισης προσώπου στα κινητά τηλέφωνα. Αντί όμως να αναγνωρίζει χαρακτηριστικά ενός προσώπου, έχει εκπαιδευτεί να «αναγνωρίζει» ανατομικές δομές, χειρουργικά εργαλεία και την αλληλεπίδρασή τους με τους ιστούς.
Εκπαιδεύτηκε σε εκατοντάδες επεμβάσεις
Το σύστημα αναπτύχθηκε από ερευνητές του UCL και εκπαιδεύτηκε με μεγάλο αριθμό βίντεο από προηγούμενες ενδοσκοπικές επεμβάσεις όγκων της υπόφυσης.
Οι επιστήμονες είχαν επισημάνει στα βίντεο τα σημαντικότερα αγγεία, νεύρα και άλλα ανατομικά σημεία, ώστε ο αλγόριθμος να μάθει να τα αναγνωρίζει κατά τη διάρκεια μιας πραγματικής επέμβασης.
«Έχει εκτεθεί σε ένα εύρος χειρουργικών περιστατικών που ένας χειρουργός θα χρειαζόταν πολλά χρόνια για να συναντήσει», εξηγεί η Dr Sophia Bano, αναπληρώτρια καθηγήτρια Ρομποτικής και Τεχνητής Νοημοσύνης στο UCL και τεχνική υπεύθυνη του συστήματος.
Ο καθηγητής Νευροχειρουργικής Hani Marcus, ο οποίος πραγματοποίησε την επέμβαση μαζί με τον Danyal Khan, περιγράφει ουσιαστικά την AI ως ένα ακόμη «έμπειρο ζευγάρι μάτια» μέσα στο χειρουργείο.
Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία στις επεμβάσεις της υπόφυσης. Η ανατομία διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο και ένα σφάλμα ακόμη και λίγων χιλιοστών μπορεί να έχει πολύ σοβαρές συνέπειες, μεταξύ των οποίων απώλεια όρασης, εγκεφαλικό επεισόδιο ή σοβαρή αιμορραγία.
Ο όγκος που απειλούσε την όρασή του
Η περιπέτεια του Rhys Hibbert ξεκίνησε απροσδόκητα τον Δεκέμβριο του 2024. Κατά τη διάρκεια της συνηθισμένης καθημερινής του βόλτας αισθάνθηκε αδιαθεσία, έχασε τις αισθήσεις του και υπέστη επιληπτική κρίση.
Οι εξετάσεις αποκάλυψαν έναν όγκο περίπου 11 χιλιοστών στην υπόφυση. Αρχικά δεν χρειάστηκε άμεση επέμβαση, ωστόσο με την πάροδο του χρόνου η κατάσταση επιδεινώθηκε.
Ο 48χρονος άρχισε να παρουσιάζει σοβαρές ορμονικές διαταραχές, έντονη κόπωση και προβλήματα στην όραση. Η απώλεια της περιφερικής όρασης έγινε τόσο έντονη ώστε σκόνταφτε συχνά και χρειάστηκε να χρησιμοποιεί μπαστούνια για να περπατά.
Όταν του προτάθηκε να γίνει ο πρώτος ασθενής στον κόσμο στον οποίο θα χρησιμοποιούνταν η νέα τεχνολογία κατά τη διάρκεια πραγματικής χειρουργικής επέμβασης, δέχθηκε.
Όπως είπε χαρακτηριστικά, χωρίς τη συμμετοχή των ασθενών στην έρευνα «πώς μπορούν οι γιατροί να μάθουν και πώς μπορεί η Ιατρική να προχωρήσει;».
«Είναι σαν να απέκτησα ξανά πανοραμική όραση»
Η χειρουργική επέμβαση πραγματοποιήθηκε ενδοσκοπικά μέσω της μύτης, ώστε οι χειρουργοί να φτάσουν στη βάση του κρανίου και στην υπόφυση χωρίς ανοικτή κρανιοτομία.
Το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακό. Μόλις ξύπνησε από την επέμβαση, ο Hibbert αντιλήφθηκε ότι μπορούσε και πάλι να βλέπει καθαρά ολόκληρο το δωμάτιο.
Μέσα σε μία εβδομάδα περπατούσε χωρίς γυαλιά και χωρίς μπαστούνια, ενώ περιέγραψε την αλλαγή σαν να είχε αποκτήσει ξανά «πανοραμική όραση 360 μοιρών», κάτι που είχε να νιώσει περισσότερο από έναν χρόνο.
Ένα «ChatGPT για τους χειρουργούς»
Η ομάδα του UCL θεωρεί ότι πρόκειται μόνο για την αρχή. Η τεχνολογία δοκιμάζεται στο πλαίσιο κλινικής μελέτης και οι ερευνητές προχωρούν πλέον σε μεγαλύτερη αξιολόγησή της.
Ο μακροπρόθεσμος στόχος δεν είναι να αντικατασταθεί ο χειρουργός, αλλά να δημιουργηθεί ένα σύστημα που θα λειτουργεί σαν ψηφιακός εξειδικευμένος συνεργάτης μέσα στο χειρουργείο: Ένας «ειδικός» στον οποίο ο γιατρός θα μπορεί να απευθύνεται για πρόσθετη πληροφορία όταν τη χρειάζεται και να αγνοεί την υπόδειξή του όταν διαφωνεί.
Οι χειρουργοί παραμένουν σε κάθε περίπτωση εκείνοι που έχουν τον πλήρη έλεγχο και την τελική απόφαση. Εάν η τεχνολογία αποδειχθεί ασφαλής και αποτελεσματική σε μεγαλύτερο αριθμό ασθενών, θα μπορούσε στο μέλλον να προσφέρει σε χειρουργούς πρόσβαση, μέσα στην ίδια την αίθουσα του χειρουργείου, σε μια εμπειρία που έχει «χτιστεί» από εκατοντάδες προηγούμενες επεμβάσεις.
Και ίσως αυτή να είναι μία από τις πιο ουσιαστικές εφαρμογές της Τεχνητής Νοημοσύνης στην Ιατρική: όχι να αντικαθιστά τον γιατρό, αλλά να τον βοηθά να βλέπει εκεί όπου το ανθρώπινο μάτι δυσκολεύεται να δει.
Διαβάστε επίσης
Έλληνες ερευνητές σε μελέτη που «βλέπει» με ΑΙ ίχνη καρκίνου μαστού έως και 6 χρόνια νωρίτερα
Επιστήμονες δημιούργησαν νέους ιούς στο εργαστήριο με Τεχνητή Νοημοσύνη
