*Γράφει η κυρία Ζωή Σιούτη, M.Sc. & M.Ed., Κλινική και Συμβουλευτική Ψυχολόγος, Παιδοψυχολόγος, και Θεραπεύτρια CBT, ACT και EMDR
Είναι γεγονός ότι η λέξη «καρκίνος» δεν περιγράφει απλώς και μόνο μία ιατρική διάγνωση. Πρόκειται για μία λέξη φορτισμένη συμβολικά, συναισθηματικά και υπαρξιακά. Για αυτό το λόγο, παρατηρείται ένα παράδοξο φαινόμενο: ορισμένοι ασθενείς δηλώνουν ανοιχτά ότι πάσχουν από καρκίνο, ενώ άλλοι επιλέγουν να αναφερθούν αόριστα σε μία «περιπέτεια της υγείας» τους. Από την άλλη πλευρά υπάρχει η οικογένεια του ασθενούς, η οποία, άλλοτε επιλέγει να ενημερώσει τον ασθενή συγγενή και άλλοτε να του αποκρύψει τη διάγνωση «για να μην τον στενοχωρήσει».
Η διάγνωση ότι κάποιο πρόσωπο πάσχει από καρκίνο συνιστά από μόνη της ένα ισχυρότατο ψυχικό τραύμα. Με βάση τη θεωρία της προσαρμογής στο στρες, το άτομο καλείται να αξιολογήσει εάν διαθέτει τους απαιτούμενους ψυχικούς πόρους για να ανταπεξέλθει στη συγκεκριμένη πληροφορία. Έτσι, όταν η απειλή βιώνεται ως υπέρμετρη, ενεργοποιούνται μηχανισμοί άμυνας. Η άρνηση, η αποφυγή ή η αποσιώπηση της λέξης «καρκίνος» πολλές φορές λειτουργούν ως ψυχολογικά φρένα τα οποία μειώνουν προσωρινά το άγχος και το φόβο του θανάτου.
Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν ασθενείς που μιλούν ανοιχτά για τη νόσο τους, την ονοματίζουν και την περιγράφουν. Πρόκειται για πρόσωπα με υψηλότερη αίσθηση ελέγχου και αυξημένη ψυχική ανθεκτικότητα. Βέβαια, η από μέρους τους ρητή αναγνώριση και αναφορά της ασθένειάς τους δεν σημαίνει ότι φοβούνται λιγότερο. Σημαίνει όμως ότι λειτουργούν διαφορετικά προκειμένου να διαχειριστούν τη συγκεκριμένη συνθήκη. Η γνώση δίνει δομή στο χάος και επιτρέπει στους συγκεκριμένους ασθενείς να οργανώσουν ψυχικά και πρακτικά την πραγματικότητά τους.
Ένα άλλο ενδιαφέρον ζήτημα ανάγεται στη στάση της οικογένειας που επιλέγει να αποκρύψει την αλήθεια απέναντι στον ασθενή-συγγενή. Το συγκεκριμένο φαινόμενο εντοπίζεται περισσότερο σε κοινωνίες με έντονο προστατευτικό και οικογενειοκρατικό μοντέλο, όπως είναι και η ελληνική. Σε αυτές τις κοινωνίες υπάρχει η αντίληψη ότι εάν ο ασθενής δεν γνωρίζει την αλήθεια δεν θα βιώσει έντονο άγχος και δεν θα υποφέρει. Βεβαίως, η ψυχολογία της υγείας έχει αντίθετη άποψη: Η απόκρυψη σπάνια προστατεύει πραγματικά, ενώ αντίθετα δημιουργεί ένα κλίμα σιωπής, ασάφειας, συναισθηματικής ανασφάλειας και απομόνωσης.
Έρευνες έχουν δείξει ότι ο ασθενής αντιλαμβάνεται τη σοβαρότητα της κατάστασης της υγείας του, ακόμη και αν δεν έχει ενημερωθεί ρητά. Οπότε, στην περίπτωση αυτή στερείται του δικαιώματός του να επεξεργαστεί συνειδητά τη συγκεκριμένη συνθήκη. Η ιατρική δεοντολογία και η ψυχολογία τονίζουν τη σημασία της αλήθειας στην ενημέρωση του ασθενούς και της ειλικρινούς επικοινωνίας μαζί του. Η αλήθεια δεν είναι απαραίτητο να είναι ωμή για να περιγράψει μία κατάσταση. Ο τρόπος, ο χρόνος και η γλώσσα με την οποία μεταφέρεται η είδηση στον ασθενή και στην οικογένειά του είναι καθοριστικοί παράγοντες.
Η ψυχολογική διαχείριση μίας τέτοιας κατάστασης θα πρέπει στηρίζεται στους ακόλουθους άξονες: Πρώτον, μιλάμε την αλήθεια και αποφεύγουμε τη δημιουργία φρούδων ελπίδων στον ασθενή με φράσεις όπως «όλα θα πάνε καλά» χωρίς βάση. Αν και η ανάγκη μας να απαλύνουμε τον πόνο του ασθενούς σε μια τέτοια κατάσταση είναι επιτακτική, θα πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι είναι χειρότερο να του δημιουργούμε ψευδαισθήσεις απ’ ό,τι απλώς και μόνο να του περιγράψουμε μία αντικειμενική κατάσταση.
Δεύτερον, θα πρέπει να αποδεχόμαστε και να επιτρέπουμε στη συζήτηση όλα τα συναισθήματα. Φόβος, θυμός, αίσθηση αδικίας, θλίψη, δεν είναι παθολογικές αλλά αντίθετα απόλυτα φυσιολογικές αντιδράσεις του ανθρώπινου νου.
Τρίτον, ζητάμε βοήθεια από ειδικό. Η ψυχολογική υποστήριξη από επαγγελματία ψυχικής υγείας δεν είναι, ούτε πολυτέλεια, ούτε ταμπού. Είναι μία ανάγκη για μία νόσο που δοκιμάζει όχι μόνο το σώμα αλλά και την ίδια την ταυτότητα του ατόμου.
Επομένως, το κρίσιμο ερώτημα εν προκειμένω δεν είναι εάν θα ειπωθεί η λέξη «καρκίνος», αλλά αν ο άνθρωπος έχει χώρο και στήριξη για να την αντέξει. Είναι γεγονός ότι ο καρκίνος δεν δοκιμάζει μόνο το σώμα, αλλά και τη σχέση μας με την αλήθεια. Και εκεί κρίνεται η ψυχική ανθεκτικότητα του ανθρώπου.
Διαβάστε επίσης
Γιατί όλο και περισσότερα ζώα έχουν ανθρώπινες νόσους – Ελληνική μελέτη εξηγεί
Καρκίνος: Η μείωση της κατανάλωσης αλκοόλ μπορεί να σώσει ζωές
Τι κάνει ένας ογκολόγος για να μειώσει τον κίνδυνο καρκίνου – 10 πολύτιμες συμβουλές
