Τα πρώτα σημάδια της άνοιας σπάνια είναι εμφανή. Δεν ξεκινούν απαραίτητα με ξεχασμένα ονόματα ή χαμένα κλειδιά, αλλά με αλλαγές τόσο λεπτές που δύσκολα γίνονται αντιληπτές: Ένα πιο περιορισμένο λεξιλόγιο, λιγότερη ποικιλία στις περιγραφές, μία ανεπαίσθητη «επίπεδη» γλώσσα.
Νέα έρευνα δείχνει ότι αυτές οι αλλαγές μπορεί να εμφανίζονται χρόνια πριν από την επίσημη διάγνωση. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα ίσως κρύβεται στα μυθιστορήματα του Σερ Τέρι Πράτσετ.
Ο Πράτσετ, ένας από τους πιο αγαπημένους και ευρηματικούς Βρετανούς συγγραφείς, δημιουργός της σειράς Discworld, ήταν γνωστός για το πλούσιο χιούμορ, τη σάτιρα και το βαθύ ηθικό υπόβαθρο των έργων του. Μετά τη διάγνωση με οπίσθια φλοιϊκή ατροφία – μία σπάνια μορφή της νόσου Αλτσχάιμερ – έγινε ένθερμος υποστηρικτής της έρευνας για την άνοια. Αυτό που δεν ήταν γνωστό, είναι ότι τα πρώτα ίχνη της νόσου ενδέχεται να είχαν ήδη αποτυπωθεί στη γραφή του, πολύ πριν ο ίδιος μάθει ότι ήταν άρρωστος.
Όπως εξηγούν στο The Conversation οι ερευνητές Thom Wilcockson, ανώτερος λέκτορας Ψυχολογίας στο Loughborough University, ο Ahmet Begde, ερευνητικός συνεργάτης στην άνοια στο University of Oxford και η Melody Pattison, λέκτορας Γλωσσολογίας στο Cardiff University, η άνοια δεν είναι μόνο μία νόσος της μνήμης.
Στα πρώτα της στάδια μπορεί να επηρεάσει την προσοχή, την αντίληψη και τη γλώσσα, πολύ πριν τα προβλήματα μνήμης γίνουν εμφανή. Επειδή αυτές οι αλλαγές εξελίσσονται αργά, συχνά αποδίδονται στο άγχος, τη φυσιολογική γήρανση ή απλώς σε αλλαγές στη διάθεση.
Η γλώσσα, όμως, προσφέρει ένα μοναδικό «παράθυρο» στις γνωστικές αλλαγές. Οι λέξεις που επιλέγουμε, η ποικιλία του λεξιλογίου μας και ο τρόπος που περιγράφουμε τον κόσμο συνδέονται άμεσα με τη λειτουργία του εγκεφάλου. Ακόμη και μικρές μεταβολές μπορεί να αντανακλούν βαθύτερες νευρολογικές διεργασίες.
Στη μελέτη τους, οι ερευνητές ανέλυσαν τη γλώσσα σε ολόκληρη τη σειρά Discworld, εξετάζοντας πώς εξελίχθηκε η γραφή του Πράτσετ με την πάροδο του χρόνου. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στη λεγόμενη «λεξιλογική ποικιλία» – δηλαδή στο πόσο διαφορετικές λέξεις χρησιμοποιεί ένας συγγραφέας – και ειδικά στα επίθετα, τις λέξεις που δίνουν χρώμα, υφή και συναισθηματικό βάθος στην αφήγηση.
Το αποτέλεσμα ήταν αποκαλυπτικό: Στα μεταγενέστερα έργα του Πράτσετ παρατηρήθηκε στατιστικά σημαντική μείωση στην ποικιλία των επιθέτων. Η περιγραφική γλώσσα γινόταν σταδιακά πιο περιορισμένη. Όχι με τρόπο που να αλλοιώνει εμφανώς την ποιότητα των βιβλίων ή να γίνεται αντιληπτός από τον αναγνώστη, αλλά ως μία αργή, προοδευτική αλλαγή, ανιχνεύσιμη μόνο μέσω λεπτομερούς γλωσσολογικής ανάλυσης.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι η πρώτη σαφής πτώση εντοπίζεται στο μυθιστόρημα The Last Continent, σχεδόν δέκα χρόνια πριν από την επίσημη διάγνωση. Αυτό υποδηλώνει ότι η λεγόμενη «προκλινική φάση» της άνοιας – το διάστημα κατά το οποίο οι εγκεφαλικές αλλαγές έχουν ήδη ξεκινήσει χωρίς εμφανή συμπτώματα – μπορεί να διαρκεί πολλά χρόνια.
Σερ Τέρι Πράτσετ (1948-2015), Photo: Shutterstock
Γιατί η έγκαιρη ανίχνευση έχει σημασία
Τα ευρήματα αυτά ξεπερνούν κατά πολύ το ενδιαφέρον της λογοτεχνικής ανάλυσης. Η άνοια είναι γνωστό ότι εξελίσσεται αθόρυβα για μεγάλο χρονικό διάστημα, και ακριβώς σε αυτή τη φάση οι δυνατότητες παρέμβασης είναι μεγαλύτερες.
Η γλωσσική ανάλυση δεν αποτελεί από μόνη της διαγνωστικό εργαλείο. Παράγοντες όπως το μορφωτικό επίπεδο, το επάγγελμα και οι συνήθειες γραφής επηρεάζουν τη χρήση της γλώσσας. Ωστόσο, ως μέρος μίας ευρύτερης προσέγγισης – μαζί με γνωστικά τεστ, απεικονιστικές εξετάσεις και βιολογικούς δείκτες – θα μπορούσε να συμβάλει στην έγκαιρη ανίχνευση κινδύνου με έναν μη επεμβατικό και οικονομικό τρόπο.
Άλλωστε, γλωσσικά δεδομένα υπάρχουν ήδη παντού: e-mails, μηνύματα, αναρτήσεις, κείμενα. Με τις κατάλληλες δικλείδες προστασίας της ιδιωτικότητας, μικρές αλλαγές στον γραπτό λόγο θα μπορούσαν στο μέλλον να λειτουργήσουν ως προειδοποιητικό σήμα, πολύ πριν επηρεαστεί η καθημερινή λειτουργικότητα.
Περισσότερο από μία δεκαετία μετά τον θάνατό του, ο Τέρι Πράτσετ εξακολουθεί να προσφέρει γνώση. Τα βιβλία του παραμένουν αγαπημένα, αλλά μέσα τους ίσως κρύβεται και κάτι ακόμη: η απόδειξη ότι η άνοια αφήνει το αποτύπωμά της πολύ πριν «φανερωθεί».
Ίσως, τελικά, δίνοντας μεγαλύτερη προσοχή στη γλώσσα – ακόμη και σε λέξεις που νομίζουμε ότι γνωρίζουμε καλά – να μπορέσουμε να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο ανιχνεύουμε, κατανοούμε και αντιμετωπίζουμε αυτή τη σύνθετη και απαιτητική νόσο.
Διαβάστε επίσης
Η Τεχνητή Νοημοσύνη μάς έχει «πάρει τα μυαλά» – Tips για να μην ατροφήσει η σκέψη μας
Nόσος Αλτσχάιμερ: Το μυρωδικό που δυναμώνει μυαλό και μνήμη – Το έχουμε όλοι στην κουζίνα μας
Η πρωτεΐνη – κλειδί που φρενάρει την απώλεια μνήμης και ανανεώνει τον εγκέφαλο
