Συνήθως αντιμετωπίζουμε συνήθειες όπως το να «χάνεται» το μυαλό μας ή να μιλάμε μόνοι μας ως αδυναμίες. Για πολλούς, αυτές οι στιγμές θεωρούνται σημάδια έλλειψης συγκέντρωσης, χαμηλής πειθαρχίας ή ακόμη και πνευματικής κόπωσης. Ωστόσο, η ψυχολογική έρευνα δείχνει ότι, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, τέτοιες συμπεριφορές μπορεί να αποτελούν ένδειξη ενός ευέλικτου και δημιουργικού νου.
Σύμφωνα με το Forbes, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η αρνητική μας στάση απέναντι σε αυτές τις νοητικές «παρεκκλίσεις» επηρεάζεται έντονα από μια κουλτούρα διαρκούς παραγωγικότητας, όπου κάθε σκέψη πρέπει να οδηγεί σε άμεσο και μετρήσιμο αποτέλεσμα. Από αυτό το πρίσμα, το ονειροπόλημα και ο εσωτερικός διάλογος μοιάζουν με περισπασμούς. Στην πραγματικότητα, όμως, μπορεί να εξυπηρετούν σημαντικές γνωστικές λειτουργίες στο παρασκήνιο.
Όταν το μυαλό περιπλανιέται
Η περιπλάνηση του νου, γνωστή και ως mind-wandering, έχει για χρόνια συνδεθεί με την απροσεξία. Νεότερες μελέτες, όμως, δείχνουν ότι μπορεί να ενισχύει τη δημιουργικότητα και τη γνωστική ευελιξία. Έρευνα του 2025, στην οποία συμμετείχαν πάνω από 1.300 ενήλικες, κατέδειξε ότι το συνειδητό ονειροπόλημα – όταν δηλαδή κάποιος επιτρέπει επίτηδες στο μυαλό του να «φύγει» – συνδέεται με υψηλότερες επιδόσεις σε δημιουργικές δοκιμασίες.
Νευροαπεικονιστικά δεδομένα έδειξαν αυξημένη επικοινωνία ανάμεσα σε δίκτυα του εγκεφάλου που σχετίζονται με τον εκτελεστικό έλεγχο και το λεγόμενο «δίκτυο προεπιλεγμένης λειτουργίας», το οποίο εμπλέκεται στη φαντασία και τις αυτοπαραγόμενες σκέψεις. Παράλληλα, άτομα που εμφανίζουν αυξημένη τάση για αυθόρμητο ονειροπόλημα φαίνεται να αλλάζουν ευκολότερα νοητικά πλαίσια, ένδειξη ευέλικτης σκέψης.
Στο ίδιο συμπέρασμα οδηγεί και μελέτη του 2024, η οποία ανέλυσε αυθόρμητες σκέψεις περισσότερων από 3.300 ανθρώπων. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι «απρογραμμάτιστες» σκέψεις δεν είναι τυχαίος θόρυβος, αλλά συχνά οργανώνονται γύρω από στόχους και συμβάλλουν στην εδραίωση της μνήμης.
Ο εσωτερικός διάλογος ως εργαλείο
Αντίστοιχα, το να μιλά κανείς στον εαυτό του – είτε σιωπηλά είτε χαμηλόφωνα – συχνά παρεξηγείται. Ωστόσο, η ψυχολογική έρευνα δείχνει ότι ο εσωτερικός λόγος μπορεί να στηρίζει τον αυτοέλεγχο, τον προγραμματισμό και τη μεταγνώση, δηλαδή τη σκέψη γύρω από τις ίδιες μας τις σκέψεις.
Μελέτη του 2023 σε φοιτητές έδειξε σαφή συσχέτιση ανάμεσα στη συχνή χρήση εσωτερικού διαλόγου και στην καλύτερη αυτορρύθμιση, καθώς και σε πιο ξεκάθαρη αίσθηση προσωπικής ταυτότητας. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι αυτό δεν σημαίνει υψηλότερη ευφυΐα, αλλά ότι ο εσωτερικός λόγος λειτουργεί ως «γνωστική σκαλωσιά», βοηθώντας στην οργάνωση σύνθετων ιδεών, στον σχεδιασμό ενεργειών και στην παρακολούθηση στόχων.
Με απλά λόγια, όταν «ακουγόμαστε» να σκεφτόμαστε, ο εγκέφαλος μπορεί να μειώνει τον νοητικό θόρυβο και να βάζει τάξη σε περίπλοκα ή συναισθηματικά φορτισμένα ζητήματα.
Το μέτρο κάνει τη διαφορά
Οι ειδικοί τονίζουν ότι ούτε το ονειροπόλημα ούτε ο εσωτερικός διάλογος είναι από μόνα τους πανάκεια. Τα οφέλη τους εμφανίζονται όταν συνυπάρχουν με ικανό έλεγχο της προσοχής. Όταν, αντίθετα, εξελίσσονται σε χρόνια διάσπαση, άγχος ή έντονη αυτοκριτική, μπορεί να γίνουν επιβαρυντικά.
Η συνειδητή χρήση αυτών των νοητικών συνηθειών – σε ισορροπία με την προσπάθεια και την ξεκούραση – μπορεί να τις μετατρέψει σε χρήσιμα εργαλεία. Οι ψυχολόγοι προτείνουν να παρατηρούμε πότε και πώς εμφανίζονται, να αξιοποιούμε τον εσωτερικό λόγο για σχεδιασμό και να επιτρέπουμε στον εγκέφαλο μικρά διαλείμματα «ελεύθερης σκέψης».
Διαβάστε επίσης
Η απλή συμβουλή του Αϊνστάιν για πιο έξυπνα παιδιά – Δεν έχει καμία σχέση με την πολύωρη μελέτη
