Η ψηφιακή επανάσταση μοιάζει ολοένα και περισσότερο με ένα τεράστιο, άτυπο «πείραμα», με τα παιδιά και τους εφήβους να βρίσκονται στην «πρώτη γραμμή» της έκθεσης. Την ώρα που οι διαγνώσεις ΔΕΠΥ (ADHD) αυξάνονται διεθνώς, ενισχύεται και το ενδιαφέρον για το αν -και πώς -η χρήση ψηφιακών μέσων επηρεάζει την προσοχή.
Όπως εξηγούν ο Torkel Klingberg και ο Samson Nivins από το Karolinska Institutet στο The Conversation, για να απαντήσουν σε αυτό το ερώτημα, διεξήγαγαν μελέτη με περισσότερα από 8.000 παιδιά (περίπου 10-14 ετών), ταξινομώντας τις ψηφιακές τους συνήθειες σε 3 κατηγορίες: gaming, τηλεόραση/βίντεο (π.χ. YouTube) και social media. Στα κοινωνικά δίκτυα περιλήφθηκαν πλατφόρμες όπως TikTok, Instagram, Snapchat, X, Messenger και Facebook.
Στη συνέχεια, αναζητήθηκε η πιθανή σχέση της χρήσης με μακροπρόθεσμες μεταβολές στα δύο βασικά συμπτώματα της ΔΕΠΥ: απουσία προσοχής και συγκέντρωσης και υπερκινητικότητα.
Τα social media «αυξάνουν» την απροσεξία
Το κύριο συμπέρασμα διαμορφώθηκε ως εξής: η χρήση των social media συνδέθηκε με σταδιακή αύξηση της απροσεξίας με την πάροδο του χρόνου. Αντίθετα, ούτε το gaming ούτε η παρακολούθηση τηλεόρασης/βίντεο εμφάνισαν αντίστοιχη συσχέτιση. Αξιοσημείωτο είναι ότι το μοτίβο παρέμεινε σταθερό ακόμη και όταν λήφθηκαν υπόψη παράγοντες όπως ο γενετικός κίνδυνος για ΔΕΠΥ και το οικογενειακό εισόδημα.
Επίσης, υπό το μικροσκόπιο τέθηκε και το ενδεχόμενο η απροσεξία να ωθεί τα παιδιά σε μεγαλύτερη χρήση κοινωνικών δικτύων. Τα δεδομένα δεν το στήριξαν: η κατεύθυνση φάνηκε μονόδρομη, με τη χρήση των social media να «προβλέπει» τη μεταγενέστερη απροσεξία -όχι το αντίστροφο.
Γιατί τα social media διαφέρουν από τις άλλες οθόνες
Οι ακριβείς μηχανισμοί δεν είναι πλήρως κατανοητοί, ακόμη. Ωστόσο, το ότι άλλες δραστηριότητες οθόνης δεν είχαν αρνητική επίδραση, αποδυναμώνει την ιδέα ότι «όλες οι οθόνες κάνουν κακό» ή ότι κάθε ψηφιακό μέσο λειτουργεί απλώς μέσω «χτυπημάτων ντοπαμίνης» που στη συνέχεια κατακερματίζει την προσοχή των παιδιών.
Μια εύλογη ερμηνεία είναι ότι τα social media φέρνουν συνεχείς μικρο-περισπασμούς μέσα στη μέρα: ειδοποιήσεις, προσδοκία μηνυμάτων, αδιάκοπη εναλλαγή ερεθισμάτων. Ακόμη και η σκέψη «μήπως ήρθε κάτι;» μπορεί να αποσπά την προσοχή. Αν αυτό επαναλαμβάνεται για μήνες ή χρόνια, ενδέχεται να αφήνει αποτύπωμα.
Από την άλλη πλευρά, το gaming τείνει να γίνεται σε συγκεκριμένες «συνεδρίες» και όχι καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας, ενώ απαιτεί εστίαση σε έναν στόχο κάθε φορά.
Το πλαίσιο της αύξησης: Η «έκρηξη» χρήσης την τελευταία 15ετία
Η στατιστική επίδραση δεν χαρακτηρίζεται ως μεγάλη σε ατομικό επίπεδο: δεν «σπρώχνει» από μόνη της ένα παιδί με φυσιολογική προσοχή σε επίπεδα ΔΕΠΥ. Όμως, αν ο μέσος όρος προσοχής πέσει σε ολόκληρο τον πληθυσμό, περισσότεροι άνθρωποι περνούν το διαγνωστικό όριο.
Ενδεικτικά (και με την επιφύλαξη ότι πρόκειται για απλοποίηση) η αύξηση κατά μία ώρα ημερήσιας χρήσης social media σε πληθυσμιακό επίπεδο θα μπορούσε να συνδεθεί με περίπου 30% περισσότερες διαγνώσεις.
Τα τελευταία χρόνια η χρήση κοινωνικών δικτύων αυξήθηκε θεαματικά. Πριν από 20 χρόνια, τα social media ήταν σχεδόν ανύπαρκτα. Σήμερα, αναφέρεται ότι οι έφηβοι είναι online περίπου 5 ώρες την ημέρα, ενώ το ποσοστό όσων δηλώνουν «συνεχώς online» ανέβηκε από 24% το 2015 σε 46% το 2023.
Μέρος της αύξησης στις διαγνώσεις ΔΕΠΥ μπορεί να οφείλεται σε μεγαλύτερη ενημέρωση και μικρότερο στίγμα. Αυτό, όμως, δεν αποκλείει μια πραγματική αύξηση της απροσεξίας, ειδικά καθώς αρκετές παλαιότερες μελέτες αφορούσαν ηλικίες πριν τη μαζική χρήση smartphone ή περιόδους πριν την «έκρηξη» του scrolling.
Στο πεδίο της πολιτικής, στις ΗΠΑ το όριο ηλικίας για δημιουργία λογαριασμού στις περισσότερες πλατφόρμες είναι τα 13, όμως θεωρείται εύκολο να παρακαμφθεί. Η Αυστραλία υιοθέτησε αυστηρότερα μέτρα: από 10 Δεκεμβρίου 2025 οι εταιρείες social media υποχρεούνται να διασφαλίζουν ότι οι χρήστες είναι 16+, με υψηλά πρόστιμα σε περίπτωση μη συμμόρφωσης. Το αν θα υπάρξει μετρήσιμο αποτέλεσμα μένει να φανεί -και να αξιολογηθεί ως πιθανό μοντέλο και για άλλες χώρες.
Συμπέρασμα
Τα δεδομένα ενισχύουν την εικόνα ότι δεν είναι «όλες οι οθόνες ίδιες»: τα social media, λόγω της διαρκούς διάσπασης και των συνεχών ειδοποιήσεων, φαίνεται να σχετίζονται περισσότερο με την μειωμένη προσοχή και συγκέντρωση, γεγονός που καθιστά κρίσιμα τα όρια χρήσης και τους κανόνες προστασίας των ανηλίκων.
Διαβάστε επίσης
ΔΕΠΥ: Για ποιους λόγους αυξήθηκαν οι διαγνώσεις σε ενήλικες και παιδιά
Doomscrolling: Ο τρόπος για να απαλλαγείτε από τον εθισμό στο κινητό είναι απλός
Η συνήθεια που γεμίζει άγχος τους εφήβους – Μέσα σε δύο ώρες
