*Γράφει ο Βασίλης Τσακίρογλου
Τα έκτροπα στο νηπιαγωγείο των Άνω Λιοσίων είναι όσο περισσότερο λυπηρά θα μπορούσαν να γίνουν ακριβώς επειδή είναι σχεδόν αναμενόμενα. Και ο διχασμός, η αμφιθυμία της κοινής γνώμης οδηγεί στο αιώνιο «ποίος ήρξατο χειρών αδίκων;». Η δασκάλα στα όρια της νευρικής κρίσης (ή και πολύ πέρα από αυτά), η ανεξέλεγκτη αυτοδικία γονέων, συγγενών και αυτοδιορισμένων προστατών για τα παιδιά-θύματα; Και πιο αφηρημένα, φταίει το χαμηλό επίπεδο παιδείας -με την ευρεία, την κοινωνική έννοια- των Ρομά ή η περιθωριοποίησή τους και ο κοινωνικός αποκλεισμός που υφίστανται; Και πού κείται η ευθύνη γι’ αυτόν τον κοινωνικό αποκλεισμό; Στην ελληνική κοινωνία και τις πάντα ζώσες προκαταλήψεις ή στο συλλογικό χαρακτηριστικό των Ρομά να μην αφομοιώνονται στον κεντρικό κοινωνικό κορμό;
Τα επεισόδια στα Άνω Λιόσια είναι μια μικρογραφία βαθιών διλημμάτων και διχασμών. Κατ’ ουσίαν, η βίαιη και λυπηρή ανάδειξη ενός κύκλου γύρω από το πού βρίσκεται το θεμελιώδες πρόβλημα με τους Ρομά στην ελληνική (και όχι μόνο) κοινωνία. Ενός κύκλου που, παρά τις εκάστοτε εκστρατείες ενσωμάτωσης, συμπερίληψης κ.λπ., παραμένει φαύλος, αναπαράγοντας μόνο συγκρούσεις, κατεξοχήν στους τομείς της δημόσιας παιδείας και της υγείας.
Ωστόσο, παρά τις κραυγές, τις ύβρεις, ακόμη και τη βιαιοπραγία, η αλήθεια παραμένει ότι η έκρηξη στο συγκεκριμένο νηπιαγωγείο -μία από τις πάμπολλες που συμβαίνουν καθημερινά σε περιοχές όπου υπάρχουν πληθυσμοί Ρομά- έχει να κάνει με το πώς η συγκεκριμένη εθνοτική ομάδα αντιμετωπίζει το σχολείο. Όπως είπαν στα ΜΜΕ κάτοικοι των Άνω Λιοσίων και προς υποστήριξη της νηπιαγωγού που φάνηκε να χάνει την ψυχραιμία της, «η πραγματική ρίζα του κακού είναι ότι πολλά από αυτά τα παιδάκια έρχονται στο σχολείο μόνο και μόνο για να μπορούν οι γονείς τους να παίρνουν βεβαιώσεις για προνοιακά επιδόματα. Και επειδή πολλά από αυτά τα παιδιά δεν έρχονται καν στο σχολείο, και η διευθύντρια αναγκάζεται να τα ψάχνει παίρνοντας τηλέφωνο τους γονείς τους, οι οποίοι δεν το σηκώνουν ποτέ κ.λπ., έσπασαν τα νεύρα της».
Προς επίρρωσιν αυτής της εκδοχής, ένας δάσκαλος σε σχολεία όπου τα παιδιά οικογενειών Ρομά είχαν κυρίαρχη παρουσία, ήδη από το 2022, είχε αποκαλύψει με ανοιχτή, αν και ανώνυμη για ευνόητους λόγους, επιστολή του ότι «οι γονείς καταπιέζουν με κάθε μέσο (ακόμη και με ξυλοδαρμούς) τα παιδιά τους να πηγαίνουν στο σχολείο προκειμένου να μη χάσουν το επίδομα. Τα παιδιά, εφόσον εξαναγκάζονται να έρθουν στο σχολείο, αδιαφορούν ή και επαναστατούν -δικαίως- απέναντι σε έναν θεσμό τον οποίο ουσιαστικά αντιμετωπίζουν ως φυλακή ή ως στρατόπεδο συγκέντρωσης. Όσοι έχουν εργαστεί σε σχολεία αμιγώς Ρομά μπορούν να επιβεβαιώσουν τα γραφόμενά μου, ότι δηλαδή η συμπεριφορά των μαθητών είναι συμπεριφορά κρατουμένων και το έργο των εκπαιδευτικών είναι έργο σωφρονιστικών υπαλλήλων. Το τι συμβαίνει καθημερινά σε αυτά τα σχολεία είναι αδιανόητο να συλλάβει ανθρώπου νους και μόνο από θαύμα δεν έχουμε θρηνήσει απώλειες ζωών. Έχουμε όμως εκατοντάδες περιπτώσεις τραυματισμών – όχι μόνο σωματικών (από “μαχαιρώματα” με μολύβια μέχρι σπρωξιές στα σκαλιά και χτυπήματα σε λαιμό ή άλλα επικίνδυνα σημεία), αλλά και ψυχικών».
Το Εθνικό Σχέδιο
Σε ό,τι αφορά την οργανωμένη πολιτεία, το υπουργείο Παιδείας επί του παρόντος βρίσκεται στη διαδικασία συγκρότησης ειδικής αυτοτελούς μονάδας για το ζήτημα της εκπαίδευσης Ρομά. Αλλά εάν εξαιρεθούν κάποια επιμέρους προγράμματα που κατά καιρούς προωθεί το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής, το αρμόδιο υπουργείο δεν διαθέτει εποπτεία, ήτοι αναλυτική και τεκμηριωμένη εικόνα περί του θέματος.
Γενικότερα, το θεσμικό πλαίσιο για τη μεταχείριση των Ρομά προβλέπει μεν κάποια ειδικά ευεργετήματα, τα οποία όμως δεν αναιρούν την αρχή της ισονομίας και της ισότητας: εφόσον οι Ρομά είναι Έλληνες πολίτες, έχουν τα ίδια δικαιώματα και τις ίδιες υποχρεώσεις με οποιονδήποτε άλλον. Ακόμη και για τα επιδόματα, όσα χορηγούνται σε Ρομά, υπάγονται σε ακριβώς τα ίδια κριτήρια όπως και κάθε Έλληνας πολίτης, μολονότι από το 2021 το επίδομα παιδιού συνδέεται άρρηκτα με την πιστοποιημένη, πραγματική φοίτηση κάθε παιδιού Ρομά στο σχολείο.
Το ισχύον θεσμικό πλαίσιο-ομπρέλα για την επιτάχυνση της ενσωμάτωσης των Ρομά στην ελληνική κοινωνία και την εξάλειψη των συγκρούσεων συνίσταται στη νέα Εθνική Στρατηγική Κοινωνικής Ένταξης των Ρομά 2021-2030 και το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την Κοινωνική Ένταξη των Ρομά 2021-2030.
Το οποίο επιγραμματικά αποσκοπεί:
- Στη μείωση του ποσοστού φτώχειας και τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης των Ρομά μέσω των επιδοματικών παροχών για ευάλωτες κοινωνικές ομάδες και την κατοχύρωση του Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος.
- Στον περιορισμό της επιβάρυνσης του συστήματος φροντίδας και υγείας (ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και νοσηλευτική φροντίδα).
- Στη μείωση των υψηλών δαπανών ιδρυματικής περίθαλψης παιδιών, αναπήρων και ηλικιωμένων Ρομά μέσω της συντονισμένης παραπομπής τους σε υπηρεσίες ανοικτής φροντίδας.
- Στη σταδιακή μείωση των συνολικών δαπανών για επιδοματικές παροχές εξαιτίας εκούσιων επιλογών των Ρομά να αξιοποιήσουν ποιοτικές δράσεις επιχειρηματικότητας και εργασιακής ένταξης που εξασφαλίζουν είσοδο και παραμονή στην αγορά εργασίας.
- Στον θετικό αντίκτυπο στην αγορά εργασίας μέσω της μείωσης των ελλείψεων εργατικού δυναμικού και δεξιοτήτων και της βελτίωσης αποδοτικότητας και απασχολησιμότητας, ειδικά και μέσω της συμμετοχής νέων και γυναικών Ρομά στην αγορά εργασίας.
- Στην αύξηση εισφορών στον κρατικό προϋπολογισμό με θετικό αντίκτυπο στο ΑΕΠ.
Στην πράξη, το ως άνω σχέδιο παραμένει, σε μεγάλο και κρίσιμο βαθμό, μια δέσμη ευσεβών πόθων. Κανένα από τα δύο μέρη, ούτε η ελληνική πολιτεία και κυρίως ούτε οι Ρομά επιδεικνύουν προθυμία να μεταστοιχειώσουν σε πράξη το ευχολόγιο του Εθνικού Σχεδίου.
«Όχι» στο σχολείο
Η πιο πρόσφατη και η πλέον ενημερωμένη μελέτη αποτύπωσης της κοινωνικο-οικονομικής κατάστασης των Ρομά στην Ελλάδα δημοσιεύτηκε τον Σεπτέμβριο του 2025. Πρόκειται για μια απόπειρα ολοκληρωμένης αποτύπωσης της παρουσίας των Ρομά στις σημερινές συνθήκες της ελληνικής κοινωνίας. Τη μελέτη επιμελήθηκε η Γενική Γραμματεία Κοινωνικής Αλληλεγγύης και Καταπολέμησης της Φτώχειας για λογαριασμό του υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής και Οικογενειακών Υποθέσεων και υπό την αιγίδα της Ε.Ε.
Η έρευνα επιβεβαιώνει, δυστυχώς, τη δια δεδομένη εντύπωση ότι η σχέση των Ρομά με το σχολείο δεν είναι ούτε αυτονόητη, ούτε αρμονική. Συγκεκριμένα, το συμπέρασμα της μελέτης είναι ότι με βάση ένα δείγμα 562 οικογενειών, το 33% των ερωτηθέντων εντάσσεται σε κατηγορίες με ενδείξεις σοβαρού ή πλήρους αναλφαβητισμού. Και ακόμη πιο ειδικά, το 14% των ερωτηθέντων Ρομά δήλωσε πως δεν γνωρίζει γραφή και ανάγνωση, ενώ το 19% εγκατέλειψε ή δεν φοίτησε καθόλου στο δημοτικό σχολείο, αν και κατάφερε κάπως να διδαχθεί γραφή και ανάγνωση.
«Ντου» στην υγεία
- Τον Αύγουστο του 2023, μετά από τον θάνατο συγγενή τους, ένας άτακτος «λόχος», περίπου 40-50 Ρομά, εισέβαλε στο Νοσοκομείο Ναυπλίου. Κατά την οργανωμένη επίθεση τραυματίστηκαν δύο γιατροί, ο ένας με σπασμένα πλευρά.
- Τον περασμένο Ιούνιο, μία 55χρονη νοσηλεύτρια, εργαζόμενη στο νοσοκομείο Ναυπλίου, έπαθε ανακοπή καρδιάς ύστερα από άγριο διαπληκτισμό με συγγενείς πέντε τραυματιών Ρομά.
- Στο ίδιο νοσοκομείο, πριν από μερικά χρόνια, τον Αύγουστο του 2018, εφημερεύων γιατρός στα Επείγοντα γρονθοκοπήθηκε, και πάλι από μέλη δύο αντιμαχόμενων ομάδων Ρομά εν εξάλλω.
- Το 2018, επίσης, αλλά τον Ιούνιο, η Παιδιατρική Κλινική του Γενικού Νοσοκομείου Καρδίτσας μετατράπηκε σε πεδίο μάχης.
- Στο Κέντρο Υγείας Σπάτων, τον Ιούλιο του 2026, ομάδα Ρομά συνόδευσε κάποιους τραυματίες για άμεση περίθαλψη. Μεταξύ αυτών βρισκόταν και ένα ανήλικο άτομο, για το οποίο οι εφημερεύοντες ιατροί ανέφεραν ότι μάλλον χρειαζόταν διακομιδή σε εξειδικευμένο παιδιατρικό νοσοκομείο. Οι Ρομά εξεμάνησαν και άρχισαν να σπάνε ό,τι έβρισκαν μπροστά τους. Επίσης, κάποιοι από αυτούς έβγαλαν όπλα και απείλησαν το προσωπικό.
- Εν μέσω πανδημίας COVID-19, τον Νοέμβριο του 2021, Ρομά απαίτησαν από ιατρό του Νοσοκομείου Θηβών να εκδώσει πλαστά πιστοποιητικά εμβολιασμού με τα στοιχεία τους. Όταν εκείνη αρνήθηκε να συμμορφωθεί, την έβρισαν χυδαία και τη χτύπησαν στο πρόσωπο.
- Τον Μάιο του 2019 ένας Ρομά έκανε γυαλιά-καρφιά το Κέντρο Υγείας Μεγάρων.
Ο κατάλογος των βίαιων περιστατικών σε δομές υγειονομικής περίθαλψης με πρωταγωνιστές -και συνήθως δράστες- Ρομά είναι τόσο μακρύς ώστε οδηγεί σε έναν προβληματισμό που υπερβαίνει φυλετικά στερεότυπα και προκαταλήψεις. Αντί για το ανάθεμα, η υπόθεση χρήζει συστηματικής μελέτης, εξήγησης και οπωσδήποτε σχεδιασμού μέτρων αποτροπής και θεραπείας. Ιδιαίτερα δε σε μονάδες φροντίδας παίδων, με κορυφαίο (αρνητικό) παράδειγμα το Νοσοκομείο Παίδων Αγία Σοφία, οι Ρομά συμπεριφέρονται ανεξέλεγκτα και αποτελούν μια κανονική μάστιγα για το προσωπικό.
Αμοιβαία αντιπάθεια
Τα ευρήματα της προαναφερθείσας έρευνας του υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής για τους Ρομά, ειδικά στην ενότητα «Κατάσταση υγείας και πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας», είναι εξόχως ενδιαφέροντα. Mία από τις πλέον σημαντικές παραμέτρους είναι το πώς οι ίδιοι οι Ρομά αξιολογούν την εμπειρία τους από το ιατρονοσηλευτικό προσωπικό. Ετσι, λοιπόν, οριακά πάνω από τους μισούς ερωτώμενους Ρομά (51%) τη χαρακτήρισαν ως «σχετικά ικανοποιητική», ενώ το 27% τη βρήκε «αρκετά ικανοποιητική». Το τρίτο μεγαλύτερο μερίδιο, ένα συνολικό ποσοστό 17%, αντιστοιχεί σε όσους δήλωσαν δυσαρέσκεια: 14 στους 100 Ρομά βρίσκουν τη φροντίδα από το προσωπικό των μονάδων υγείας «λίγο ικανοποιητική» και το 3% «καθόλου ικανοποιητική».
Σύμφωνα με τους ερευνητές, η γενικότερη δυσπιστία και μάλλον αρνητική ως επί το πλείστον άποψη των Ρομά για το σύστημα υγείας μπορεί να είναι απόρροια πολιτισμικών διαφορών και αντιλήψεων, προκαταλήψεων και στερεοτύπων.
«Καθαροί» και «βρόμικοι»
Πιθανοί παράγοντες που επηρεάζουν τη δυσκολία κατανόησης και επικοινωνίας για το πώς λειτουργεί το δημόσιο σύστημα υγείας στην Ελλάδα, τι δικαιούται και τι όχι κάθε πολίτης, ανεξαρτήτως εθνοτικών ή άλλων χαρακτηριστικών, είναι κατά τους συντάκτες της μελέτης για τους Ρομά «το χαμηλό μορφωτικό επίπεδο και ο λειτουργικός αναλφαβητισμός, που καθιστούν δύσκολη την κατανόηση ιατρικών οδηγιών ή τη συμπλήρωση εντύπων. Επίσης, οι πολιτισμικές αντιλήψεις των Ρομά για την υγεία και την ασθένεια συχνά διαφοροποιούνται από τα κυρίαρχα πρότυπα και οδηγούν σε δυσκολία προσαρμογής στις τυπικές διαδικασίες των υπηρεσιών. Συνεπώς, οι προκαταλήψεις και οι στάσεις καχυποψίας και από τις δύο πλευρές μπορεί να επιτείνουν την αμοιβαία απόσταση, να περιορίζουν τη συνεργασία και να ενισχύουν τη δυσπιστία».
Ένας παράγοντας που συχνά αγνοείται αφορά στο τι πιστεύουν οι Ρομά για το τι είναι υγιές και τι όχι, τι είναι ωφέλιμο και τι επιβλαβές για την υγεία τους, εντέλει τι είναι καθαρό και τι βρόμικο, μιαρό και ρυπαρό. Οι αντιλήψεις αυτές, κατά κανόνα βασισμένες σε πατροπαράδοτες, παμπάλαιες και συλλογικά κληρονομημένες δεισιδαιμονίες, διαφέρουν κατά πολύ απ’ ό,τι πιστεύει ένας μη Ρομά Έλληνας, ίσως και εν γένει ένας σύγχρονος άνθρωπος, εκτός πολύ συγκεκριμένων εξαιρέσεων.
Διαφωτιστικό ως προς αυτή την όψη της υπόθεσης είναι ένα επιστημονικό άρθρο δύο διδασκόντων στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, του κ. Θεοδόση Παραλίκα και της κυρίας Στυλιανής Κοτρώτσιου, με τίτλο «Απόψεις των Ρομά για το “καθαρό” και το “μιαρό” – Η σχέση τους με το νοσοκομείο». Oι Ρομά είναι μια φυλή που διατηρεί έναν σκληρό πυρήνα αρχέγονων δοξασιών, αρχών και αντιλήψεων και αντιμετωπίζονται ως μια ενιαία φυλετική οντότητα. Στο πλαίσιο αυτό, λοιπόν, το προαναφερθέν άρθρο επισημαίνει ότι ως γενική τάση «οι περισσότεροι Ρομά φοβούνται ή και αποφεύγουν τα νοσοκομεία. Τα επισκέπτονται εφόσον βρίσκονται σε σοβαρό κίνδυνο. Ειδικότερα οι ηλικιωμένοι δεν εμπιστεύονται πολύ τις νοσοκομειακές πρακτικές, όπως π.χ. δεν δέχονται εύκολα τη φαρμακευτική αγωγή και προτιμούν να χρησιμοποιούν παραδοσιακά φυτικά φάρμακα ή αρνούνται το φαγητό που παρασκευάζεται στην κλινική επειδή θεωρούν πως δεν είναι καθαρό και θα μολυνθούν».
Στο νοσοκομείο για συμπαράσταση
Σε ό,τι αφορά το πώς αντιλαμβάνονται την ασθένεια γενικώς, η εκάστοτε αρρώστια δεν θεωρείται πως πλήττει μόνο τον ασθενή, «αλλά γίνεται κοινό πρόβλημα για το σύνολο της κοινότητάς τους. Γι’ αυτό και όταν ένας Ρομά εισάγεται σε κλινική, όλα τα μέλη της οικογένειας αναμένεται να παραμείνουν στο πλευρό του επί 24ωρης βάσης προκειμένου να τον προστατεύσουν και να αναλάβουν οι ίδιοι το τελετουργικό της φροντίδας του. Αυτό αποτελεί μία από τις πιο δυνατές αξίες του πολιτισμού των Ρομά».
Ωστόσο, ένα στοιχείο κομβικής σημασίας για την αποκωδικοποίηση της συμπεριφοράς τους στα νοσοκομεία εστιάζεται στην ιδιαίτερη αντίληψή τους για το τι είναι καθαρό και τι απεχθές, επικίνδυνο και ρυπαρό. Συγκεκριμένα, η ενστικτώδης φοβία των Ρομά για τα νοσοκομεία θεωρείται προέκταση του πρωταρχικού φόβου τους για τις μολύνσεις. Ο οποίος με τη σειρά του οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι στα νοσοκομεία φιλοξενούνται μη Ρομά, άνθρωποι «βρόμικοι», αμύητοι στη δική τους εκδοχή της καθαρότητας. Υπό το πρίσμα αυτό, μελέτη σε Φινλανδούς Ρομά έδειξε ότι τα νοσοκομεία είναι γι’ αυτούς ιδιαίτερα «βρόμικοι χώροι» διότι τα σκεπάσματα όσων έφυγαν από τη ζωή εκεί δεν καίγονται, αλλά πλένονται απλώς και εν συνεχεία τα ίδια χρησιμοποιούνται από άλλους ασθενείς.
Ειδήσεις σήμερα
Τι είναι η προποφόλη που λέγεται ότι χορηγήθηκε στον Μαζωνάκη
