Η έναρξη ενός εθνικού προγράμματος προσυμπτωματικού ελέγχου για τον καρκίνο του θυρεοειδούς στη Νότια Κορέα είχε ένα… παράδοξο αποτέλεσμα. Οι νέες διαγνώσεις καρκίνου εκτοξεύτηκαν έως και 15 φορές. Από την άλλη μεριά όμως, η θνησιμότητα από τη νόσο δεν άλλαξε. Στην πράξη, «δημιουργήθηκαν» περισσότεροι ασθενείς, αλλά δεν σώθηκαν περισσότερες ζωές. Πρόκειται για ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα του φαινομένου που απασχολεί όλο και περισσότερο την ογκολογία, αυτού της υπερδιάγνωσης.
Η υπερδιάγνωση δεν μεταφράζεται ως «λάθος διάγνωση», εξηγεί ο Ahmed Elbediwy και η Nadine Wehida από το Kingston University στο The Conversation. Είναι η σωστή ανίχνευση όγκων που, παρότι «υπάρχουν», δεν θα εξελιχθούν σε απειλή για τον ασθενή. Ο καρκίνος συχνά αναπτύσσεται σταδιακά και ένα μέρος των βλαβών παραμένει αδρανές για χρόνια ή δεκαετίες. Όμως, τη στιγμή που κάτι χαρακτηρίζεται «καρκίνος», ακολουθεί συνήθως ένα ντόμινο: άγχος, επεμβάσεις, επιθετικές θεραπείες και παρενέργειες. Ακόμη κι όταν η βλάβη μπορεί να μην προκαλούσε ποτέ πρόβλημα.
Οι σύγχρονες απεικονίσεις και οι πιο ευαίσθητες εξετάσεις εντοπίζουν μικροσκοπικές αλλοιώσεις, ήπιες γενετικές μεταβολές και πολύ πρώιμες «σκιάσεις» που πριν από 20 χρόνια θα περνούσαν απαρατήρητες. Αυτό αποτελεί αναμφίβολα πρόοδο. Ταυτόχρονα, όμως, κάνει πιο θολό το όριο ανάμεσα σε έναν επικίνδυνο καρκίνο και σε μια βλάβη χαμηλού κινδύνου, που μπορεί να μην εξελιχθεί ποτέ σε κάτι ανησυχητικό.
Γι’ αυτό και το ερώτημα, όπως επισημαίνουν οι συγγραφείς, γίνεται πιο σύνθετο. Όταν βλέπουμε αύξηση διαγνώσεων, ειδικά σε ηλικίες κάτω των 50, πρόκειται πάντα για πραγματική αύξηση της νόσου ή εν μέρει για αποτέλεσμα του πιο εντατικού ελέγχου και της παρακολούθησης;
Παραδείγματα που «έγραψαν» ιστορία
Στον θυρεοειδή, το μάθημα ήταν σαφές. Η προαναφερθείσα αύξηση των διαγνώσεων στη Νότια Κορέα αποδόθηκε κυρίως στον έλεγχο και όχι σε πραγματική επιδημιολογική έξαρση. Αργότερα, αναθεωρήθηκαν οι πρακτικές: λιγότερος έλεγχος για βραδέως εξελισσόμενες βλάβες και μεγαλύτερη έμφαση στην παρακολούθηση αντί της άμεσης επέμβασης.
Παρόμοια συζήτηση έγινε και για τον καρκίνο προστάτη. Η ευρεία χρήση του PSA αύξησε σημαντικά τις διαγνώσεις, χωρίς αντίστοιχη μεταβολή στη θνησιμότητα – κάτι που ενίσχυσε την εκτίμηση ότι πολλοί άνδρες υποβλήθηκαν σε θεραπεία για πολύ αργά εξελισσόμενους όγκους. Οι συνέπειες δεν ήταν αμελητέες: επεμβάσεις που άφησαν μερίδα ασθενών με ακράτεια ή στυτική δυσλειτουργία, χωρίς σαφές όφελος στην επιβίωση. Γι’ αυτό, σήμερα, σε αρκετές περιπτώσεις προκρίνεται η ενεργή παρακολούθηση.
Έγκαιρη διάγνωση, αλλά όχι «μία λύση για όλους»
Το βασικό μήνυμα δεν είναι – σε καμία των περιπτώσεων – «σταματήστε τους ελέγχους». Ειδικά για τα επιθετικά νοσήματα, όπως ο καρκίνος παγκρέατος, πνεύμονα ή μαστού – η έγκαιρη διάγνωση παραμένει κρίσιμη. Η πρόκληση εντοπίζεται σε άλλο σημείο: να ξεχωρίζουμε έγκαιρα ποιοι όγκοι απαιτούν άμεση δράση και ποιοι μπορούν να παρακολουθούνται με ασφάλεια.
Αυτό σημαίνει πιο στοχευμένο έλεγχο με βάση τον κίνδυνο, καλύτερη κλινική κρίση και λιγότερη «αυτόματη» μετάφραση κάθε ευρήματος σε επιθετική θεραπεία.
Συμπέρασμα
Μια προσέγγιση «screening ανάλογα με τον κίνδυνο» ανοίγει και μια άλλη κουβέντα: ποιος ελέγχεται, πόσο συχνά και με ποια κριτήρια; Είναι αποφάσεις με πραγματικές συνέπειες, που απαιτούν διαφάνεια και δημόσια συζήτηση, τονίζουν οι ειδικοί.
Σήμερα γίνεται όλο και πιο σαφές ότι η παλιά λογική «βρίσκουμε κάτι, το αφαιρούμε» δεν αρκεί από μόνη της. Η υπερδιάγνωση θέτει προβληματισμούς, απλώς λιγότερο ορατούς από μια χαμένη διάγνωση. Και για ορισμένους ασθενείς, το να ζουν με έναν όγκο υπό στενή παρακολούθηση μπορεί να είναι ασφαλέστερο – και πιο ανθρώπινο – από το να υποβληθούν σε θεραπείες που δεν θα χρειάζονταν ποτέ.
Διαβάστε επίσης
