«Ποια είναι η αγαπημένη σου ταινία τρόμου;». Για να απαντήσουμε σε αυτή την ερώτηση, που έγινε διάσημη μέσα από την ταινία Scream του 1996, δεν χρειάζεται πλέον να ανατρέξουμε μόνο στα κλασικά φιλμ που σημάδεψαν το είδος τον περασμένο αιώνα, όπως ο «Εξορκιστής» ή ο «Εφιάλτης στον δρόμο με τις λεύκες».
Τα τελευταία χρόνια μια νέα γενιά ταινιών τρόμου -οι ταινίες «Sinners», «Weapons», «Backrooms» και «Obsession» είναι μερικές από αυτές- γεμίζουν ξανά τις αίθουσες. Ορισμένες, διεκδίκησαν και μια θέση ανάμεσα στις μεγάλες κινηματογραφικές διακρίσεις, όπως τα Όσκαρ, βγαίνοντας κερδισμένες.
Το φαινόμενο αυτό, όμως, κρύβει και μια αντίφαση. Σε μια εποχή πολιτικής αστάθειας και πόλωσης, όπου δεν μας λείπουν οι πραγματικοί λόγοι για να ανησυχούμε, θα περίμενε κανείς ότι στον ελεύθερο χρόνο μας θα αναζητούσαμε κάτι που θα μας έκανε να ξεχαστούμε. Γιατί λοιπόν αυτές οι ταινίες σπάνε ταμεία;
Η αντίφαση είναι μόνο φαινομενική, σύμφωνα με τον Mathias Clasen, Ph.D., αναπληρωτή καθηγητή Λογοτεχνίας και Μέσων στο Πανεπιστήμιο Aarhus και συνδιευθυντή του Recreational Fear Lab, ο οποίος αναλύει το φαινόμενο σε άρθρο του στο Psychology Today. Η έρευνά του επικεντρώνεται στους ψυχολογικούς μηχανισμούς που κρύβονται πίσω από την έλξη που ασκούν στους ανθρώπους οι τρομακτικές ιστορίες. Η υπόθεση που εξετάζει είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα: η επιθυμία μας για ταινίες τρόμου μπορεί να αυξάνεται ακριβώς όταν μεγαλώνει το συλλογικό άγχος.
Γιατί θέλουμε περισσότερο φόβο όταν ήδη φοβόμαστε;
Παρότι οι ταινίες τρόμου είναι συχνά φθηνότερες στην παραγωγή και αυτό αποτελεί μία εξήγηση για την άνθηση του είδους, ο Clasen εστιάζει στον ψυχολογικό παράγοντα. Όπως επισημαίνει, σε περιόδους πολέμων, πολιτικών εντάσεων και γενικευμένης αβεβαιότητας, ο πραγματικός κόσμος μπορεί να μοιάζει πιο απειλητικός. «Είναι διαισθητικά λογικό ότι ένας τρομακτικός κόσμος θα παρήγαγε τρομακτική μυθοπλασία» σημειώνει.
Μια πιθανή εξήγηση είχε προτείνει ήδη από το 1981 ο Stephen King στο βιβλίο του Μακάβριος χορός: «Επινοούμε τρόμους για να μας βοηθήσουν να αντιμετωπίσουμε τους πραγματικούς». Ο διάσημος συγγραφέας είχε παρατηρήσει ότι ο τρόμος τείνει να αποκτά ιδιαίτερη δημοτικότητα σε ιστορικές περιόδους σοβαρής οικονομικής ή πολιτικής πίεσης. Κατά την άποψή του, οι ιστορίες που μας τρομάζουν λειτουργούν ως καθρέφτης ενός διάχυτου κοινωνικού άγχους: δίνουν συγκεκριμένη μορφή σε φόβους που διαφορετικά παραμένουν αόριστοι και δύσκολο να ελεγχθούν.
Σύμφωνα με τον ειδικό, υπάρχουν ενδείξεις ότι ο μετρ του τρόμου είχε κάποιο δίκιο, με χαρακτηριστικό παράδειγμα όσα συνέβησαν την περίοδο της πανδημίας COVID-19. Η ταινία Contagion του 2011, με θέμα έναν νέο θανατηφόρο ιό, εκτοξεύθηκε στις λίστες streaming όταν ξέσπασε η πραγματική πανδημία. Ένα κοινό που ζούσε μια πρωτόγνωρη απειλή στράφηκε, παραδόξως, σε μια μυθοπλαστική εκδοχή της.
Ακόμη πιο ενδιαφέροντα ήταν τα ευρήματα μελέτης στην οποία συμμετείχε ο Clasen κατά τη διάρκεια των lockdown. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι λάτρεις των ταινιών τρόμου εμφάνιζαν μεγαλύτερη ψυχολογική ανθεκτικότητα, ενώ όσοι προτιμούσαν ταινίες με πανδημίες, αποκάλυψη, ζόμπι ή άλλες καταστροφές δήλωναν ότι αισθάνονταν καλύτερα προετοιμασμένοι για όσα μπορούσαν να ακολουθήσουν.
Χρειάζεται, ωστόσο, προσοχή στην ερμηνεία. Η μελέτη ήταν συσχετιστική και δεν αποδεικνύει ότι οι ταινίες τρόμου προκαλούν μεγαλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα. «Αλλά το μοτίβο ταιριάζει με την ιδέα του King» συμπληρώνει.
Μια ασφαλής «πρόβα» απέναντι στην απειλή
Τελικά, οι τρομακτικές ιστορίες μπορούν, σύμφωνα με την υπόθεση που εξετάζουν οι ερευνητές, να λειτουργήσουν ως μια μορφή προσομοίωσης της απειλής. «Μας επιτρέπουν να “προβάρουμε”, μέσα στην ασφάλεια της φαντασίας μας, ορισμένα από τα χειρότερα πιθανά σενάρια και μέσα από αυτή τη διαδικασία ίσως να καλλιεργούμε την ικανότητά μας να τα αντιμετωπίζουμε. Υπό αυτή την έννοια, ο μηχανισμός δεν διαφέρει εντελώς από την προσομοίωση μιας απειλής» εξηγεί ο ειδικός.
Η σημερινή άνθηση των ταινιών τρόμου θα μπορούσε, επομένως, να λέει κάτι για την εποχή μας: ίσως αποτελεί ένα «σύμπτωμα» μιας κοινωνίας που φοβάται. Παραδόξως, όμως, μπορεί ταυτόχρονα να λειτουργεί και ως ένας τρόπος διαχείρισης αυτού του φόβου. Οι ταινίες αυτές, σύμφωνα με τον Clasen, μετατρέπουν το «διάχυτο άγχος» σε έναν συγκεκριμένο φόβο, τον οποίο μπορούμε να αντιμετωπίσουμε και τελικά να αφήσουμε πίσω μας.
Ωστόσο, ο Clasen σημειώνει ότι η ιδέα πως αυτή η διαδικασία μπορεί να ενισχύει την ικανότητά μας να αντιμετωπίζουμε τις πραγματικές δυσκολίες παραμένει προς διερεύνηση. Αυτό ακριβώς επιχειρεί να μελετήσει επιστημονικά το Recreational Fear Lab.
«Την επόμενη φορά, λοιπόν, που κάποιος θα σας ρωτήσει ποια είναι η αγαπημένη σας ταινία τρόμου, μπορείτε να πάρετε τον χρόνο σας πριν απαντήσετε. Οι επιλογές δεν ήταν ποτέ περισσότερες – και ίσως, τελικά, λίγος κινηματογραφικός φόβος να μας κάνει και κάποιο καλό» καταλήγει.
Διαβάστε επίσης
Ταινίες τρόμου: Από ποια ηλικία μπορεί να τις δει το παιδί
Πέντε τρόποι να καταπολεμήσετε την «εμμονή» με τις άσχημες ειδήσεις
Ψυχική ισορροπία και ευημερία: Ο εύκολος τρόπος να τις κατακτήσουμε
