Έχουμε μάθει να συνδέουμε την καθαριότητα με την υγεία και τα μικρόβια με κάτι που πρέπει να αποφεύγουμε. Η επιστήμη, ωστόσο, έρχεται να ρίξει φως σε μία διαφορετική πλευρά της σχέσης μας με τους μικροοργανισμούς: H επαφή με τη φύση και ειδικά με το χώμα και τα φυτά μπορεί να προσφέρει στο δέρμα μας μια πολύτιμη ποικιλία μικροβίων και, μέσω αυτής, να επηρεάζει τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος.
Τα ευρήματα δεν σημαίνουν, βέβαια, ότι πρέπει να εγκαταλείψουμε τους βασικούς κανόνες υγιεινής. Δείχνουν, όμως, ότι η αποστειρωμένη καθημερινότητα και η περιορισμένη επαφή με το φυσικό περιβάλλον ίσως μας στερούν μικροοργανισμούς με τους οποίους ο άνθρωπος συνυπήρχε επί χιλιάδες χρόνια.
Τι συμβαίνει όταν αγγίζουμε το χώμα
Η Mira Grönroos, ερευνήτρια οικολογίας και υγείας στο Φινλανδικό Ινστιτούτο Περιβάλλοντος, πραγματοποίησε ένα ιδιαίτερα απλό πείραμα. Ζήτησε από εθελοντές να τρίψουν τα χέρια τους για μόλις 20 δευτερόλεπτα με φυσικά υλικά, όπως χώμα και βρύα.
Η αλλαγή ήταν εντυπωσιακή: Tόσο η ποσότητα όσο και η ποικιλία των μικροοργανισμών στο δέρμα αυξήθηκαν, ακόμη και αφού οι συμμετέχοντες ξέπλυναν τα χέρια τους με νερό. Η επίδραση της τόσο σύντομης επαφής δεν διαρκούσε πολύ, γεγονός που υποδηλώνει ότι η συχνότερη και πιο παρατεταμένη επαφή με τη φύση είναι πιθανό να έχει μεγαλύτερη σημασία.
Γιατί όμως να θέλουμε περισσότερα βακτήρια στο δέρμα μας; Όπως εξηγεί η Mira Grönroos, όλα τα βακτήρια δεν είναι εχθροί. Ένα πλούσιο και ποικιλόμορφο μικροβίωμα δημιουργεί ένα πιο ισορροπημένο οικοσύστημα, μέσα στο οποίο δυσκολεύονται να κυριαρχήσουν παθογόνοι μικροοργανισμοί.
Τα παιδιά που παίζουν έξω
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν τα στοιχεία από τη Φινλανδία, όπου οι ερευνητές μελετούν τι συμβαίνει όταν τα παιδιά έρχονται καθημερινά σε στενότερη επαφή με τη φύση.
Σε μελέτη που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Science Advances, οι ερευνητές έφεραν κυριολεκτικά περισσότερη φύση στις αυλές παιδικών σταθμών, αντικαθιστώντας μέρος του χαλικιού με χώμα, χλοοτάπητα και φυτά. Τα παιδιά έπαιζαν καθημερινά σε αυτό το πιο φυσικό περιβάλλον και, μέσα σε μόλις 28 ημέρες, οι επιστήμονες κατέγραψαν μεγαλύτερη μικροβιακή ποικιλία στο δέρμα τους, μαζί με μεταβολές σε δείκτες που σχετίζονται με τη ρύθμιση του ανοσοποιητικού συστήματος.
Σε μεταγενέστερη μελέτη παρακολούθησης, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι ακόμη και έναν χρόνο αργότερα τα παιδιά που έπαιζαν σε αυλές με χώμα, γρασίδι και φυτά παρουσίαζαν μεγαλύτερη ποικιλία ορισμένων ομάδων μικροοργανισμών στο δέρμα και μικρότερη παρουσία δυνητικά παθογόνων βακτηρίων.
Όπως εξηγεί η Mira Grönroos, ένα πιο πλούσιο και ποικιλόμορφο μικροβίωμα λειτουργεί ως ένα πιο ισορροπημένο οικοσύστημα, όπου οι διαφορετικοί μικροοργανισμοί ανταγωνίζονται μεταξύ τους και δυσκολεύουν την επικράτηση των επιβλαβών ειδών.
Από το δέρμα στο ανοσοποιητικό
Το ενδιαφέρον, όμως, δεν σταματά στην επιφάνεια του δέρματος. Σε άλλο πείραμα, παιδιά έπαιζαν σε χώμα πλούσιο σε διαφορετικούς μικροοργανισμούς. Εκτός από την αύξηση της μικροβιακής ποικιλίας στο δέρμα τους, οι ερευνητές παρατήρησαν μεταβολές και σε κυτταροκίνες του αίματος, ουσίες που συμμετέχουν στη ρύθμιση της ανοσολογικής απόκρισης.
Παράλληλα, η μεγαλύτερη παρουσία ορισμένων ομάδων βακτηρίων στο δέρμα συσχετίστηκε με περισσότερα ρυθμιστικά Τ-λεμφοκύτταρα. Πρόκειται για κύτταρα που λειτουργούν κατά κάποιον τρόπο ως «φρένο» του ανοσοποιητικού, βοηθώντας το να αντιδρά στις πραγματικές απειλές χωρίς να βρίσκεται διαρκώς σε υπερδιέγερση.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, τα ευρήματα ενισχύουν τη λεγόμενη «υπόθεση της βιοποικιλότητας»: Tην ιδέα ότι η επαφή με ένα φυσικό περιβάλλον πλούσιο σε διαφορετικούς μικροοργανισμούς συμβάλλει στη διαμόρφωση του ανθρώπινου μικροβιώματος και ενδέχεται μέσω αυτού να επηρεάζει την υγεία μας.
Δεν αφορά μόνο τα παιδιά
Αντίστοιχες μεταβολές έχουν καταγραφεί και σε ενήλικες. Σε μελέτη ενηλίκων, οι συμμετέχοντες ασχολήθηκαν για έναν μήνα με την καλλιέργεια λαχανικών, χρησιμοποιώντας χώμα πλούσιο σε μικροβιακή ποικιλία. Στο τέλος της περιόδου, παρουσίαζαν μεγαλύτερη ποικιλία βακτηρίων στο δέρμα τους, αλλά και αύξηση αντιφλεγμονωδών κυτταροκινών στο αίμα. Οι αντίστοιχες αλλαγές δεν παρατηρήθηκαν στην ομάδα που χρησιμοποίησε χώμα φτωχότερο σε μικροοργανισμούς.
Ακόμη και τα φυτά στον χώρο εργασίας φαίνεται ότι μπορούν να κάνουν διαφορά. Σε φινλανδική μελέτη, τοποθετήθηκαν «πράσινοι τοίχοι» με ζωντανά φυτά σε γραφεία. Μέσα σε μόλις δύο εβδομάδες οι εργαζόμενοι εμφάνισαν μεγαλύτερη ποικιλία μικροβίων στο δέρμα και χαμηλότερα επίπεδα προφλεγμονωδών κυτταροκινών στο αίμα.
Κηπουρική, χώμα και μια βόλτα στο πάρκο
Το ενδιαφέρον με αυτά τα ευρήματα είναι ότι δεν απαιτούν κάποια περίπλοκη παρέμβαση. Η κηπουρική, η φροντίδα φυτών, το παιχνίδι των παιδιών στο χώμα, ακόμη και η φυσική επαφή με το γρασίδι και τα δέντρα μπορούν να αυξήσουν την καθημερινή έκθεσή μας στη μικροβιακή ποικιλία του περιβάλλοντος.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το χώμα είναι «φάρμακο» ούτε ότι πρέπει να αμελούμε το πλύσιμο των χεριών, ιδιαίτερα πριν από το φαγητό ή όταν υπάρχει κίνδυνος έκθεσης σε παθογόνους μικροοργανισμούς. Το μήνυμα των ερευνητών είναι διαφορετικό: δεν χρειάζεται να φοβόμαστε κάθε επαφή με τη φύση.
Και υπάρχει ακόμη ένα σημαντικό όριο σε όσα γνωρίζουμε. Παρότι οι επιστήμονες καταγράφουν ευνοϊκές μεταβολές σε δείκτες του ανοσοποιητικού, δεν μπορούν ακόμη να υποστηρίξουν ότι η επαφή με τη φύση προλαμβάνει συγκεκριμένες παθήσεις όπως το άσθμα, το έκζεμα ή οι αλλεργίες. Υπάρχουν ενδείξεις ότι μπορεί να μειώνει τον κίνδυνο ανοσολογικών διαταραχών, αλλά χρειάζεται περισσότερη έρευνα.
Το συμπέρασμα; Σε μια καθημερινότητα που γίνεται ολοένα πιο αστική και αποστειρωμένη, ίσως λίγη περισσότερη επαφή με το χώμα, τα φυτά και το γρασίδι να μπορεί να προσφέρει στο μικροβίωμά μας κάτι που η αστική καθημερινότητα περιορίζει: μεγαλύτερη μικροβιακή ποικιλία.
Διαβάστε επίσης
Το «πράσινο φάρμακο»: 10% λιγότερα αντικαταθλιπτικά για όσους ζουν κοντά σε άλση
«Αφήστε τα παιδιά έξω»: Οικογενειακός θεραπευτής εξηγεί γιατί τους κάνει καλό η φύση
Πώς να «εξισώσουμε» το περπάτημα στην πόλη με τη βόλτα στη φύση – Χρήσιμα tips
