*Γράφει ο κ. Κωνσταντίνος Μακρυλάκης, Καθηγητής Παθολογίας – Μεταβολικών Νοσημάτων ΕΚΠΑ, Πρόεδρος Ελληνικής Διαβητολογικής Εταιρείας
Κωνσταντίνος Μακρυλάκης, Καθηγητής Παθολογίας – Μεταβολικών Νοσημάτων ΕΚΠΑ, Πρόεδρος Ελληνικής Διαβητολογικής Εταιρείας
Ο σακχαρώδης διαβήτης αυξάνεται με ανησυχητικούς ρυθμούς σε όλο τον κόσμο και αφορά πλέον όλο και νεότερους ανθρώπους. Την ίδια στιγμή, όμως, η πρόοδος στη θεραπεία και την τεχνολογία μάς επιτρέπει όχι απλώς να «ρίχνουμε το σάκχαρο», αλλά να προστατεύουμε την καρδιά, τους νεφρούς και το ήπαρ, να αντιμετωπίζουμε αποτελεσματικότερα την παχυσαρκία και να βελτιώνουμε ουσιαστικά την καθημερινότητα των ανθρώπων με διαβήτη.
Ο σακχαρώδης διαβήτης αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις δημόσιας υγείας του 21ου αιώνα. Σύμφωνα με τα νεότερα στοιχεία της Διεθνούς Ομοσπονδίας Διαβήτη (IDF), περίπου 589 εκατομμύρια ενήλικες ηλικίας 20-79 ετών, δηλαδή περίπου 1 στους 9, ζουν σήμερα με διαβήτη παγκοσμίως. Εάν η σημερινή τάση συνεχιστεί, το 2050 ο αριθμός αναμένεται να φτάσει περίπου στα 853 εκατομμύρια.
Η μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων αφορά τον σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 (ΣΔ2). Η αύξησή του συνδέεται με τη γήρανση του πληθυσμού, αλλά και με την παχυσαρκία, τη μειωμένη σωματική δραστηριότητα και τις μεγάλες αλλαγές στον τρόπο ζωής και διατροφής.
Στην Ελλάδα το πρόβλημα είναι επίσης σημαντικό. Οι διεθνείς εκτιμήσεις κάνουν λόγο για εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους με διαβήτη, ενώ στοιχεία από τον ΕΟΠΥΥ ανεβάζουν το νούμερο σε >1 εκατομμύριο άτομα. Ιδιαίτερη ανησυχία μάλιστα προκαλεί το γεγονός ότι ένα σημαντικό ποσοστό δεν γνωρίζει ακόμη ότι πάσχει. Και αυτό συμβαίνει επειδή ο διαβήτης τύπου 2 μπορεί να εξελίσσεται σιωπηλά για χρόνια.
Παλαιότερα, ο διαβήτης τύπου 2 θεωρούνταν κυρίως νόσος της μέσης και μεγαλύτερης ηλικίας. Σήμερα διαγιγνώσκεται ολοένα συχνότερα σε νεότερους ενήλικες και διεθνώς ακόμη και σε παιδιά και εφήβους, ιδιαίτερα όταν υπάρχει σοβαρή παχυσαρκία.
Αυτό δεν είναι απλώς μια μετατόπιση της ηλικίας διάγνωσης. Έχει μεγάλη κλινική σημασία. Ένας άνθρωπος που εμφανίζει διαβήτη στα 35 ή στα 40 του χρόνια (πόσο μάλλον στην εφηβεία) μπορεί να ζήσει για πολλές δεκαετίες με τη νόσο. Η μεγαλύτερη διάρκεια έκθεσης στην υπεργλυκαιμία, στην παχυσαρκία, στην υπέρταση και τις διαταραχές των λιπιδίων που συνοδεύουν συχνά τον διαβήτη αυξάνει τον συνολικό κίνδυνο εμφάνισης επιπλοκών.
Γι’ αυτό η πρόληψη πρέπει να αρχίζει πολύ προτού εμφανιστεί ο διαβήτης. Η αντιμετώπιση της παιδικής και εφηβικής παχυσαρκίας, η συστηματική άσκηση και η υγιεινή διατροφή αποτελούν πλέον κρίσιμες επενδύσεις για την υγεία των επόμενων δεκαετιών.
Τα ύποπτα συμπτώματα
Όταν η γλυκόζη του αίματος αυξηθεί αρκετά (συνήθως >200-230 mg/dl), μπορεί να εμφανιστούν έντονη δίψα, συχνουρία, κόπωση, θάμβος όρασης, ανεξήγητη απώλεια βάρους ή συχνές λοιμώξεις.
Ωστόσο, το σημαντικότερο ίσως μήνυμα είναι ότι η απουσία συμπτωμάτων δεν αποκλείει τον διαβήτη. Πολλοί άνθρωποι με διαβήτη αισθάνονται απολύτως καλά κατά τη διάγνωση, η οποία γίνεται σε πολύ χαμηλότερες τιμές σακχάρου (>126 mg/dl για σάκχαρο νηστείας).
Γι’ αυτό χρειάζεται προληπτικός έλεγχος, ιδιαίτερα σε ανθρώπους με υπερβάλλον βάρος ή παχυσαρκία, οικογενειακό ιστορικό διαβήτη, υπέρταση, δυσλιπιδαιμία, ιστορικό διαβήτη κύησης ή άλλους παράγοντες καρδιομεταβολικού κινδύνου.
Όσο νωρίτερα εντοπιστεί η νόσος τόσο περισσότερες δυνατότητες έχουμε να αλλάξουμε την πορεία της.
Η μεγαλύτερη ίσως αλλαγή των τελευταίων ετών βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον διαβήτη. Για δεκαετίες η συζήτηση επικεντρωνόταν σχεδόν αποκλειστικά στη γλυκόζη και τη γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη. Σήμερα γνωρίζουμε ότι αυτό δεν αρκεί.
Ο αρρύθμιστος διαβήτης μπορεί να προκαλέσει βλάβες στα μάτια, στους νεφρούς και τα νεύρα και να οδηγήσει σε προβλήματα στα κάτω άκρα.
Παράλληλα, αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο εμφράγματος, αγγειακού εγκεφαλικού επεισοδίου, καρδιακής ανεπάρκειας και χρόνιας νεφρικής νόσου.
Επομένως, στόχος μας δεν είναι ένας «καλός αριθμός σακχάρου», αλλά η προστασία του ανθρώπου συνολικά: της καρδιάς, των νεφρών, των αγγείων, των ματιών, των νεύρων και, όπως αναγνωρίζουμε όλο και περισσότερο, του ήπατος.
Η σιωπηλή σχέση του διαβήτη με το ήπαρ
Μία από τις λιγότερο γνωστές στο ευρύ κοινό συννοσηρότητες του ΣΔ2 είναι η μεταβολική δυσλειτουργία που σχετίζεται με στεατωτική νόσο του ήπατος (MASLD), αυτό που παλαιότερα ονομαζόταν «μη αλκοολική λιπώδης νόσος του ήπατος».
Η MASLD είναι ιδιαίτερα συχνή σε ανθρώπους με διαβήτη τύπου 2 και παχυσαρκία. Η συσσώρευση λίπους στο ήπαρ μπορεί σε ορισμένους ανθρώπους να συνοδεύεται από φλεγμονή και με την πάροδο του χρόνου να οδηγήσει σε ίνωση, κίρρωση και αυξημένο κίνδυνο σοβαρής ηπατικής νόσου, ακόμα και καρκίνο.
Το πρόβλημα είναι ότι συνήθως δεν προκαλεί συμπτώματα. Ακόμη και οι συνήθεις ηπατικές εξετάσεις μπορεί να μην αποκαλύπτουν εγκαίρως ποιος έχει σημαντική ίνωση. Γι’ αυτό σήμερα δίνεται μεγαλύτερη έμφαση στην αναγνώριση των ανθρώπων υψηλού κινδύνου και, όταν χρειάζεται, στην περαιτέρω μη επεμβατική εκτίμηση της ηπατικής ίνωσης.
Η θετική εξέλιξη είναι ότι η απώλεια βάρους, η σωματική δραστηριότητα και ορισμένες από τις σύγχρονες θεραπείες του διαβήτη και της παχυσαρκίας μπορούν να προσφέρουν παράλληλα μεταβολικά και ηπατικά οφέλη. Το ήπαρ, επομένως, πρέπει πλέον να αποτελεί μέρος της συνολικής αξιολόγησης του ανθρώπου με διαβήτη τύπου 2.
Από τη μείωση του σακχάρου στην προστασία καρδιάς και νεφρών
Οι θεραπευτικές δυνατότητες έχουν σήμερα αλλάξει εντυπωσιακά. Οι αναστολείς των SGLT2 υποδοχέων δεν μειώνουν απλώς τη γλυκόζη. Σε κατάλληλα επιλεγμένους ασθενείς μπορούν να μειώσουν τον κίνδυνο καρδιακής ανεπάρκειας και να επιβραδύνουν την εξέλιξη της χρόνιας νεφρικής νόσου.
Οι αγωνιστές του υποδοχέα GLP-1 και οι νεότερες θεραπείες που επιδρούν σε περισσότερες ορμονικές οδούς μπορούν να επιτύχουν σημαντική βελτίωση του σακχάρου και μεγάλη απώλεια σωματικού βάρους, ενώ συγκεκριμένες θεραπείες διαθέτουν αποδεδειγμένο καρδιαγγειακό όφελος, ιδίως σε άτομα με εγκατεστημένη καρδιαγγειακή νόσο.
Ετσι, δύο άνθρωποι με την ίδια τιμή γλυκοζυλιωμένης αιμοσφαιρίνης δεν σημαίνει ότι πρέπει να πάρουν και την ίδια θεραπεία. Η επιλογή εξαρτάται από το βάρος, την ηλικία, τον κίνδυνο υπογλυκαιμίας και κυρίως από το αν συνυπάρχουν καρδιαγγειακή νόσος, καρδιακή ανεπάρκεια, χρόνια νεφρική νόσος, παχυσαρκία ή ηπατική νόσος.
Περνάμε, δηλαδή, από τη γλυκοζοκεντρική στην εξατομικευμένη, καρδιονεφρομεταβολική αντιμετώπιση του διαβήτη.
Και η ινσουλίνη; Η ινσουλίνη δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως «τιμωρία», ούτε ως ένδειξη ότι ο ασθενής απέτυχε. Στον διαβήτη τύπου 1 είναι απαραίτητη για τη ζωή. Στον διαβήτη τύπου 2 μπορεί να χρειαστεί προσωρινά ή μόνιμα, ιδιαίτερα καθώς με την πάροδο του χρόνου μπορεί να μειώνεται η ικανότητα του παγκρέατος να παράγει επαρκή ποσότητα.
Οι σύγχρονες ινσουλίνες, οι έξυπνες πένες, οι «έξυπνες» συνδεδεμένες συσκευές και η δυνατότητα παρακολούθησης της γλυκόζης σε πραγματικό χρόνο (CGM) έχουν κάνει την ινσουλινοθεραπεία ασφαλέστερη και πολύ πιο ευέλικτη.
Η συνεχής καταγραφή γλυκόζης δεν αφορά μόνο τον διαβήτη τύπου 1
Μία από τις σημαντικότερες τεχνολογικές εξελίξεις είναι η συνεχής καταγραφή γλυκόζης (CGM). Ένας μικρός αισθητήρας καταγράφει τη γλυκόζη καθ’ όλη τη διάρκεια του 24ώρου. Έτσι, αντί για μια μεμονωμένη μέτρηση, βλέπουμε ολόκληρη την ταινία της γλυκόζης: τι συμβαίνει μετά το φαγητό, κατά την άσκηση, στη διάρκεια του ύπνου και όταν αλλάζει η θεραπεία.
Και εδώ έχει συντελεστεί μια σημαντική αλλαγή. Το CGM δεν αποτελεί πλέον τεχνολογία που αφορά αποκλειστικά τον διαβήτη τύπου 1. Η χρήση του διευρύνεται συνεχώς και στον διαβήτη τύπου 2, ιδιαίτερα σε ανθρώπους που λαμβάνουν ινσουλίνη.
Η αξία του δεν βρίσκεται μόνο στην επίτευξη μιας καλύτερης γλυκοζυλιωμένης αιμοσφαιρίνης. Μας δείχνει τον χρόνο εντός στόχου (Time in Range), τις διακυμάνσεις της γλυκόζης και επεισόδια υπογλυκαιμίας ή υπεργλυκαιμίας που διαφορετικά μπορεί να περνούσαν απαρατήρητα.
Κυρίως, όμως, μετατρέπει τη γλυκόζη σε πληροφορία που μπορεί να χρησιμοποιήσει ο ίδιος ο άνθρωπος. Μπορεί να δει σχεδόν αμέσως τι συνέβη μετά από ένα συγκεκριμένο γεύμα ή έναν περίπατο και να κατανοήσει καλύτερα τον δικό του οργανισμό.
Δεν χρειάζεται απαραίτητα όλοι οι άνθρωποι με τη νόσο να φορούν συνεχώς αισθητήρα. Σε ορισμένους ακόμη και η περιοδική χρήση CGM για 10-14 ημέρες μπορεί να δώσει στους ίδιους και τον επαγγελματία υγείας πολύτιμες πληροφορίες για τη διατροφή, την άσκηση και την προσαρμογή της θεραπείας.
Αισθητήρες γλυκόζης, αντλίες ινσουλίνης, αυτοματοποιημένα συστήματα χορήγησης ινσουλίνης, συνδεδεμένες πένες και εφαρμογές κινητών τηλεφώνων δημιουργούν ένα εντελώς διαφορετικό τοπίο από εκείνο που γνωρίζαμε πριν από μία δεκαετία.
Η τεχνολογία, όμως, έχει πραγματική αξία όταν συνοδεύεται από σωστή εκπαίδευση. Ο στόχος δεν είναι να κατακλυστεί ο άνθρωπος από αριθμούς και ειδοποιήσεις, αλλά να μπορεί να μετατρέπει τα δεδομένα σε χρήσιμες αποφάσεις για την καθημερινότητά του.
Επτά κανόνες που κάνουν τη διαφορά
- Γνωρίζουμε τους αριθμούς μας. Γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη, αρτηριακή πίεση, χοληστερόλη και νεφρική λειτουργία.
- Προσέχουμε το βάρος μας. Ακόμη και μέτρια απώλεια βάρους μπορεί να προσφέρει σημαντικό μεταβολικό όφελος.
- Κινούμαστε συστηματικά. Η σωματική δραστηριότητα αποτελεί μέρος της θεραπείας και όχι απλώς μια γενική συμβουλή.
- Ακολουθούμε ένα υγιεινό διατροφικό πρότυπο, με το μεσογειακό μοντέλο να συνιστά εξαιρετική επιλογή.
- Δεν καπνίζουμε. Στον διαβήτη ο καρδιαγγειακός κίνδυνος έχει ιδιαίτερη σημασία.
- Δεν ξεχνάμε τον τακτικό έλεγχο νεφρών, ματιών και ποδιών – και, όπου ενδείκνυται, του ήπατος.
- Χρησιμοποιούμε σωστά τη θεραπεία και την τεχνολογία, σε συνεργασία με την ομάδα που μας παρακολουθεί.
Μπορούμε να αλλάξουμε την πορεία της νόσου
Ποτέ στο παρελθόν δεν είχαμε τόσα μέσα για να αλλάξουμε την πορεία της νόσου. Μπορούμε να εντοπίζουμε έγκαιρα τους ανθρώπους υψηλού κινδύνου, να αντιμετωπίζουμε αποτελεσματικότερα την παχυσαρκία, να προστατεύουμε καρδιά και νεφρούς, να αναγνωρίζουμε την ηπατική νόσο και να χρησιμοποιούμε την τεχνολογία για να κατανοούμε καλύτερα τη γλυκόζη στην πραγματική ζωή.
Σε ορισμένους ανθρώπους με διαβήτη και υπερβάλλον βάρος, μάλιστα, η μεγάλη και διατηρούμενη απώλεια βάρους μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε ύφεση του διαβήτη, δηλαδή σε φυσιολογικές τιμές γλυκόζης, χωρίς αντιδιαβητική φαρμακευτική αγωγή για σημαντικό χρονικό διάστημα. Δεν μιλάμε για οριστική ίαση και απαιτείται πάντοτε παρακολούθηση, αλλά πρόκειται για μια σημαντική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη νόσο.
Η έγκαιρη διάγνωση, η εκπαίδευση, η αλλαγή του τρόπου ζωής, η εξατομικευμένη θεραπεία και η αξιοποίηση της τεχνολογίας μπορούν να επιτρέψουν στον άνθρωπο με διαβήτη όχι απλώς να έχει «καλό σάκχαρο», αλλά να ζει περισσότερα χρόνια με καλύτερη υγεία και ποιότητα ζωής.
Το θέμα δημοσιεύθηκε στο τεύχος ν. 16 του ygeiamou που κυκλοφόρησε με ΤΟ ΘΕΜΑ την 1/11
Διαβάστε επίσης
Διαβήτης: Γιατί απειλεί «σιωπηλά» την καρδιά – Τα συμπτώματα μπορεί να ξεγελούν
