Ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας είναι ένας από τους λίγους καρκίνους που θα μπορούσε να εξαλειφθεί χάρη στον HPV εμβολιασμό και τον προσυμπτωματικό έλεγχο. Για τον καθηγητή John T. Schiller, έναν από τους επιστήμονες που συνέβαλαν καθοριστικά στην ανάπτυξη των πρώτων εμβολίων κατά του ιού HPV, το ζητούμενο δεν είναι πλέον μόνο η επιστημονική πρόοδος, αλλά το πώς αυτή θα φτάσει σε όσους τη χρειάζονται.
«Διαθέτουμε όλα τα εργαλεία για να εξαλείψουμε αυτόν τον καρκίνο. Έχουμε ένα εξαιρετικό εμβόλιο, ωστόσο μόνο περίπου το 1/3 των κοριτσιών παγκοσμίως εμβολιάζεται. Το κλειδί είναι η υλοποίηση των εμβολιαστικών προγραμμάτων. Αυτή είναι η πρόκληση» δηλώνει στο ygeiamou.gr ο καθηγητής Schiller. Το ygeiamou συνάντησε τον διακεκριμένο ερευνητή των Εθνικών Ινστιτούτων Υγείας των ΗΠΑ (NIH Distinguished Investigator), αναπληρωτή επικεφαλής του Εργαστηρίου Κυτταρικής Ογκολογίας και επικεφαλής του Τμήματος Νεοπλασματικών Νοσημάτων στο Κέντρο Έρευνας για τον Καρκίνο του Εθνικού Ινστιτούτου Καρκίνου (NCI), στο 38ο Παγκόσμιο Συνέδριο για τον HPV, που πραγματοποιήθηκε την περασμένη εβδομάδα στην Αθήνα. Μαζί με τον Douglas Lowy, ο Schiller πρωτοστάτησε στην ανάπτυξη της τεχνολογίας των σωματιδίων που μοιάζουν με ιούς ((Virus-Like Particle, VLPs), πάνω στην οποία βασίστηκαν τα πρώτα εμβόλια κατά του HPV και για τα οποία χρειάστηκαν πάνω από δέκα χρόνια επιστημονικής έρευνας.
Ο διακεκριμένος ερευνητής των Εθνικών Ινστιτούτων Υγείας των ΗΠΑ, αναπληρωτής επικεφαλής του Εργαστηρίου Κυτταρικής Ογκολογίας και επικεφαλής του Τμήματος Νεοπλασματικών Νοσημάτων στο Κέντρο Έρευνας για τον Καρκίνο του Εθνικού Ινστιτούτου Καρκίνου (NCI), John Schiller με τη Διευθύντρια Σύνταξης του ygeiamou.gr, Παναγιώτα Καρλατήρα
Τα δεδομένα αναδεικνύουν τη δυναμική του εμβολιασμού. Σύμφωνα με μελέτη που επικαλείται ο καθηγητής, στις χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος αρκεί ο εμβολιασμός 88 κοριτσιών για να αποτραπεί ένας θάνατος από καρκίνο. «Κανένα άλλο εμβόλιο δεν πλησιάζει αυτό το επίπεδο», υπογραμμίζει, επισημαίνοντας ότι η αύξηση της εμβολιαστικής κάλυψης αποτελεί κρίσιμο βήμα για την πρόληψη της νόσου.
Η μία δόση στο επίκεντρο της στρατηγικής πρόληψης
Καθοριστική εξέλιξη αποτελεί η υιοθέτηση του σχήματος της μίας δόσης. Όπως εξηγεί ο καθηγητής John T. Schiller, τα ερευνητικά δεδομένα που συγκέντρωσε η ομάδα του, μαζί με άλλους επιστήμονες, συνέβαλαν στην επανεξέταση των συστάσεων από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ) ότι το σχήμα της μίας δόσης αποτελεί την αποτελεσματικότερη επιλογή για την ευρύτερη κάλυψη των κοριτσιών ηλικίας 9–14 ετών.
«Η χορήγηση μίας δόσης σημαίνει λιγότερες επισκέψεις, μικρότερες οργανωτικές απαιτήσεις και μεγαλύτερη δυνατότητα εφαρμογής προγραμμάτων σε χώρες με περιορισμένους πόρους» εξηγεί.
Ήδη περισσότερες από τις μισές χώρες παγκοσμίως εφαρμόζουν το σχήμα της μίας δόσης, ενώ η διεύρυνση των προγραμμάτων εμβολιασμού στην Κίνα και την Ινδία δημιουργεί νέες προοπτικές. Οι δύο χώρες συγκεντρώνουν, σύμφωνα με την εκτίμηση του καθηγητή, περίπου το 1/4 των ανεμβολίαστων κοριτσιών παγκοσμίως. Ιδιαίτερα ενθαρρυντικό είναι ότι στην Κίνα, κατά τον πρώτο χρόνο εφαρμογής του προγράμματος, εμβολιάστηκε το 80% των κοριτσιών μιας ηλικιακής ομάδας.
Τι δείχνουν τα δεδομένα για τη μία δόση
Η αρχική ένδειξη προέκυψε, όπως αναφέρει ο ερευνητής, από μια απρόσμενη παρατήρηση σε κλινική μελέτη του Εθνικού Ινστιτούτου Καρκίνου των ΗΠΑ. Παρότι οι συμμετέχουσες έπρεπε να λάβουν τρεις δόσεις, περίπου το 10% έλαβε μόνο μία. Όταν οι ερευνητές εξέτασαν τα δεδομένα, διαπίστωσαν ότι η πιθανότητα μόλυνσης από τον HPV δεν διέφερε σημαντικά από εκείνη των κοριτσιών που είχαν λάβει τρεις δόσεις.
Η παρατήρηση αυτή δεν αρκούσε από μόνη της για ασφαλή συμπεράσματα, όπως επισημαίνει. Ακολούθησαν μελέτες που εξέτασαν συστηματικά διαφορετικά δοσολογικά σχήματα και ενίσχυσαν τα επιστημονικά δεδομένα υπέρ της μίας δόσης.
«Στα περισσότερα εμβόλια, τα επίπεδα των αντισωμάτων αυξάνονται λίγο μετά τον εμβολιασμό και στη συνέχεια μειώνονται. Στο εμβόλιο κατά του HPV αποδείχθηκε ότι τα επίπεδα των αντισωμάτων παραμένουν σταθερά. Η παρακολούθηση για διάστημα 16 ετών δείχνει ότι η ανοσολογική απόκριση παραμένει στο ίδιο επίπεδο» λέει και εξηγεί ότι «τα εμβόλια HPV που βασίζονται στην τεχνολογία των VLPs περιέχουν σωματίδια που μιμούνται το εξωτερικό περίβλημα του ιού, χωρίς να περιλαμβάνουν το γενετικό του υλικό. Έτσι, δεν μπορούν να προκαλέσουν λοίμωξη, αλλά η δομή τους ενεργοποιεί αποτελεσματικά το ανοσοποιητικό σύστημα».
Για τον καθηγητή, η έρευνα για την ανοσολογική απόκριση υπενθυμίζει ότι η επιστήμη χρειάζεται να ελέγχει ακόμη και όσα θεωρεί δεδομένα. «Δεν βλέπεις, αν δεν ψάξεις», λέει χαρακτηριστικά.
Η χαμηλή κάλυψη και ο ρόλος της παραπληροφόρησης
Η ανεπαρκής εμβολιαστική κάλυψη κατά του HPV προκαλεί έντονη απογοήτευση στον καθηγητή John T. Schiller. «Είναι απίστευτα απογοητευτικό. Η επιστήμη έχει προσφέρει ένα ισχυρό εργαλείο πρόληψης, χωρίς αυτό να αξιοποιείται όσο θα μπορούσε», λέει, απαντώντας σε ερώτηση του ygeiamou.gr σχετικά με το πώς αισθάνεται έχοντας βάλει τη σφραγίδα του σε ένα εμβόλιο κατά του καρκίνου, όταν βλέπει τη μη ικανοποιητική εμβολιαστική κάλυψη.
Από την άλλη πλευρά, συμπληρώνει πως «μπορεί κανείς να βλέπει το ποτήρι μισογεμάτο ή μισοάδειο. Έχει εκτιμηθεί ότι, ακόμη και με τη χαμηλή εμβολιαστική κάλυψη που έχουμε μέχρι σήμερα, έχουμε ήδη αποτρέψει ένα εκατομμύριο μελλοντικούς θανάτους από καρκίνο. Μπορώ να αισθάνομαι καλά γι’ αυτό, παρόλο που ίσως θα έπρεπε να έχουμε αποτρέψει ήδη δύο ή τρία εκατομμύρια θανάτους».
Εξίσου απογοητευμένος δηλώνει και σε ό,τι αφορά την παραπληροφόρηση για τα εμβόλια και τους εμβολιασμούς. «Χρειάζεται να παρέμβουν οι επαγγελματίες της επικοινωνίας και να εργαστούν προς αυτήν την κατεύθυνση. Παράλληλα, εμείς ως επιστήμονες πρέπει να παρέχουμε στο κοινό τις σωστές πληροφορίες. Υπάρχει πλέον ένας τεράστιος όγκος δεδομένων για την ασφάλεια των εμβολίων, τόσο από κλινικές μελέτες όσο και από τα εθνικά εμβολιαστικά προγράμματα. Πολλοί ερευνητές έχουν εξετάσει τα δεδομένα σε εκατοντάδες χιλιάδες, αν όχι σε εκατομμύρια, ανθρώπους και δεν έχουν εντοπιστεί σημαντικά σήματα ασφάλειας που να υποδεικνύουν σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες» λέει, υπογραμμίζοντας τη σημασία της τεκμηριωμένης ενημέρωσης απέναντι στα επιβλαβή και παραπλανητικά μηνύματα.
«Τι πιο συναρπαστικό από το να σώζεις εκατομμύρια ζωές;»
Τι κρατά έναν επιστήμονα σε εγρήγορση έπειτα από δεκαετίες έρευνας; Για τον καθηγητή John T. Schiller, είναι η δυνατότητα να αξιοποιεί τη σκέψη του, να διευρύνει τα όρια της γνώσης και, τελικά, να προσφέρει κάτι ουσιαστικό στην ανθρωπότητα.
«Τι είναι πιο συναρπαστικό από το να είσαι ο πρώτος άνθρωπος στον κόσμο που γνωρίζει κάτι;» αναρωτιέται, περιγράφοντας τη χαρά της επιστημονικής έρευνας ως ένα ισχυρό «φάρμακο» που τον κρατά δραστήριο. «Και τι είναι πιο συναρπαστικό από το να ανακαλύπτεις κάτι καινούργιο και στη συνέχεια να σώζεις εκατομμύρια ζωές χάρη σε αυτό;», προσθέτει.
Η επιτυχία της έρευνάς του στον HPV εμβολιασμό, ωστόσο, ανεβάζει ψηλά τον πήχη. «Έχω μεγαλώσει πλέον και δεν προσπαθώ να αναπτύξω μια νέα προσέγγιση για την πρόληψη του καρκίνου. Χρειάζονται 20 χρόνια μέχρι να δεις τα αποτελέσματα», εξηγεί. Η στροφή προς τη θεραπεία είναι μια συνειδητή επιλογή, που του επιτρέπει να ελπίζει ότι θα δει, όσο βρίσκεται ακόμη ενεργά στο εργαστήριο, τους καρπούς της προσπάθειάς του να φτάνουν στους ασθενείς.
Από τα εμβόλια κατά του HPV σε νέες αντικαρκινικές θεραπείες
Τώρα ο καθηγητής Schiller συμμετέχει στην έρευνα μιας νέας τεχνολογίας που αξιοποιεί τα σωματίδια που μοιάζουν με ιούς (VLPs) για να μεταφέρει θεραπευτικές ουσίες απευθείας στα καρκινικά κύτταρα.
Όπως εξηγεί «η ιδέα προέκυψε από μια σημαντική παρατήρηση των ερευνητών: ότι τα σωματίδια αυτά που μοιάζουν με ιούς, δεν συνδέονται με φυσιολογικούς ιστούς του σώματος. Συνδέονται μόνο με σημεία όπου έχει προκληθεί κάποιος τραυματισμός, επειδή με αυτόν τον τρόπο ο ιός μολύνει τους ιστούς. Ωστόσο, ο ίδιος παράγοντας πρόσδεσης υπάρχει επίσης σχεδόν σε όλα τα καρκινικά κύτταρα. Έτσι, όταν εισάγουμε αυτά τα σωματίδια στην κυκλοφορία του αίματος, κυκλοφορούν χωρίς να συνδέονται με κάτι άλλο, παρά μόνο με τα καρκινικά κύτταρα. Επομένως, μπορούν να λειτουργήσουν σαν ”κατευθυνόμενοι πύραυλοι” μεταφέροντας φάρμακα απευθείας στα καρκινικά κύτταρα, χωρίς να προσδένονται σε άλλους ιστούς. Τα φάρμακα που είναι συνδεδεμένα με αυτά τα σωματίδια μπορούν στη συνέχεια να συγκεντρωθούν στον όγκο».
Μία από τις εφαρμογές που εξετάζονται βασίζεται στη χρήση ειδικής χρωστικής, η οποία συνδέεται με τα VLPs και ενεργοποιείται με φως συγκεκριμένου μήκους κύματος, στην περιοχή του υπέρυθρου. Όταν ενεργοποιηθεί κοντά στην επιφάνεια ενός καρκινικού κυττάρου, προκαλεί την καταστροφή του, μέσα σε λίγα λεπτά, όπως εξηγεί ο καθηγητής. Η τεχνολογία αναπτύσσεται σε συνεργασία με την εταιρεία Aura και έχει ήδη περάσει στο στάδιο των κλινικών μελετών.
Πρώτος στόχος είναι το οφθαλμικό μελάνωμα: «Τα σωματίδια, που φέρουν τη χρωστική, εισάγονται στο μάτι και προσδένονται στον όγκο. Στη συνέχεια, ο γιατρός κατευθύνει μια δέσμη λέιζερ στο συγκεκριμένο σημείο, ενεργοποιώντας τη χρωστική και προκαλώντας τον θάνατο των καρκινικών κυττάρων».
Όπως αναφέρει ο Schiller, η μέθοδος βρίσκεται ακόμη υπό κλινική διερεύνηση και μένει να αποδειχθεί η ασφάλεια και η αποτελεσματικότητά της στους ασθενείς. Εφόσον τα αποτελέσματα είναι θετικά, θα μπορούσε να προσθέσει ένα νέο εργαλείο στη μάχη κατά του καρκίνου, αξιοποιώντας μια τεχνολογία που αρχικά αναπτύχθηκε για την πρόληψη της λοίμωξης από τον HPV. Ο επόμενος στόχος είναι ο καρκίνος της ουροδόχου κύστης με την ομάδα του καθηγητή να έχει ξεκινήσει πρώιμες μελέτες.
Διαβάστε επίσης
HPV: Εμβολιασμένοι μόνο οι 6 στους 10 φοιτητές – Νέα ελληνική μελέτη
Τι προσφέρει ο HPV εμβολιασμός των εφήβων 9-14 ετών – Όσα πρέπει να γνωρίζουν οι γονείς
