Τα κορίτσια συχνά μεγαλώνουν με την αίσθηση ότι η εμφάνισή τους παρακολουθείται, αξιολογείται και συγκρίνεται. Από την παιδική ηλικία και μετά, η ομορφιά συνδέεται στενά με ιδέες όπως η δημοτικότητα, η επιτυχία, η ελκυστικότητα, ακόμη και η προσωπική αξία.
Η έννοια του «προνομίου της ομορφιάς» περιγράφει το φαινόμενο: Άτομα που θεωρούνται συμβατικά ελκυστικά απολαμβάνουν κοινωνικά πλεονεκτήματα απλώς και μόνο λόγω της εμφάνισής τους. Η πεποίθηση ότι η ομορφιά αποφέρει οφέλη δεν είναι νέα και, παρά τις δεκαετίες αμφισβήτησης των παραδοσιακών προτύπων ομορφιάς, η πίεση να ανταποκριθεί κανείς σ’ ένα συγκεκριμένο ιδανικό παραμένει εντυπωσιακά επίμονη.
Είναι εξελικτική η σημασία που αποδίδεται στην ομορφιά;
Μια εξήγηση για την έμφαση που δίνεται στην εμφάνιση των γυναικών προέρχεται από την εξελικτική ψυχολογία, επισημαίνει στο Psychology Today η ψυχοθεραπεύτρια Jeanine Connor. Σύμφωνα μ’ αυτή, ορισμένα φυσικά χαρακτηριστικά χρησίμευαν ιστορικά ως σημάδια αναπαραγωγικής ικανότητας: Οι άνδρες έλκονταν περισσότερο από χαρακτηριστικά που συνδέονταν με τη νεότητα και τη γονιμότητα, ενώ οι γυναίκες ήταν πιο πιθανό να αναζητούν συντρόφους των οποίων η σωματική δύναμη, οι πόροι ή η κοινωνική θέση υποδήλωναν την ικανότητα να τις συντηρήσουν.
Σαφώς, αυτή η θεωρία δε μπορεί να εξηγήσει απόλυτα την ποικιλομορφία των σύγχρονων σχέσεων, την ανεξαρτησία των γυναικών ή τα άτομα που δεν επιθυμούν να αποκτήσουν παιδιά. Άλλωστε, η βιολογία αποτελεί μόνο ένα πιθανό κομμάτι της ιστορίας – o πολιτισμός αρχίζει να διδάσκει στα κορίτσια την υποτιθέμενη αξία της ομορφιάς πολύ πριν φτάσουν στη φάση των συντροφικών σχέσεων.
Το «φαινόμενο του φωτοστέφανου»
Τα παραμύθια αποτελούν ένα εντυπωσιακό παράδειγμα: Οι όμορφες γυναικείες ηρωίδες απεικονίζονταν συχνά ως ευγενικές, ενάρετες και άξιες ευτυχίας, ενώ οι μη ελκυστικές ηρωίδες συχνά παρουσιάζονταν ως δυσάρεστες, ανόητες ή κακόβουλες.
Η ψυχολογία περιγράφει αυτή την τάση ως το «φαινόμενο του φωτοστέφανου». Όταν κάποιος αξιολογείται θετικά σ’ έναν τομέα -όπως η σωματική ελκυστικότητα- ενδέχεται να υποθέσουμε ασυνείδητα ότι διαθέτει κι άλλες επιθυμητές ιδιότητες, όπως νοημοσύνη, καλοσύνη ή ικανότητες. Οι συνέπειες αυτού μπορεί να εκτείνονται πέρα απ’ τις πρώτες εντυπώσεις – έρευνες σχετικά με το «προνόμιο της ομορφιάς» υποδηλώνουν ότι οι γυναίκες που θεωρούνται ελκυστικές μπορεί να απολαμβάνουν πλεονεκτήματα σε τομείς όπως η εργασιακή απασχόληση. Με άλλα λόγια, η ομορφιά μπορεί να λειτουργεί ως μια μορφή κοινωνικού νομίσματος.
Από τις πριγκίπισσες των παραμυθιών στις σύγχρονες οθόνες
Η λαϊκή κουλτούρα έχει ενισχύσει συγκεκριμένες αντιλήψεις για τη γυναικεία ομορφιά εδώ και πολλές γενιές. Όταν η Disney παρουσίασε τη Χιονάτη το 1937, ενσάρκωνε ένα εξαιρετικά συγκεκριμένο ιδανικό ομορφιάς. Η Σταχτοπούτα και η Ωραία Κοιμωμένη συνέχισαν την ίδια παράδοση, ενώ μεταγενέστεροι χαρακτήρες, όπως η Άριελ στη «Μικρή Γοργόνα», διατήρησαν χαρακτηριστικά, όπως το λεπτό σώμα και τα συμβατικά ελκυστικά πρόσωπα.
Οι κοινωνίες έχουν αλλάξει σημαντικά από τότε που κυκλοφόρησαν αυτές οι ταινίες, ωστόσο τα «στενά» πρότυπα ομορφιάς δεν έχουν εξαφανιστεί. Ακόμη και η «Barbie», μια ταινία του 2023, εντάσσεται σ’ ένα τεράστιο πολιτισμικό και διαφημιστικό φαινόμενο με επίκεντρο την ομορφιά. Η πρωταγωνίστριά της, Μάργκοτ Ρόμπι, ενσαρκώνει επίσης πολλά χαρακτηριστικά που παραδοσιακά συνδέονται με τα δυτικά πρότυπα ομορφιάς.
Το υποκείμενο μήνυμα, λοιπόν, παραμένει το ίδιο: Ορισμένα εξωτερικά χαρακτηριστικά συνεχίζουν να θεωρούνται πιο επιθυμητά από άλλα.
Ο «μύθος της ομορφιάς» στην ψηφιακή εποχή
Στο βιβλίο της «Ο μύθος της ομορφιάς», η Ναόμι Γουλφ υποστηρίζει ότι, καθώς οι γυναίκες αποκτούσαν μεγαλύτερη κοινωνική δύναμη, οι απαιτήσεις για σωματική τελειότητα συνέχιζαν να τις περιορίζουν. Η ίδια χρησιμοποίησε τη μεταφορά της «σιδερένιας παρθένου» για να περιγράψει ένα αδύνατο ιδανικό ομορφιάς – ένα ιδανικό που οι γυναίκες ενθαρρύνονται να επιδιώκουν, παρ’ όλο που δεν θα μπορέσουν ποτέ να το φτάσουν πλήρως.
Σήμερα, αυτό το ιδανικό έχει αποκτήσει νέα, ισχυρά εργαλεία. Κορίτσια και γυναίκες βλέπουν προσεκτικά επιλεγμένες και ψηφιακά επεξεργασμένες εικόνες καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας. Τα φίλτρα αλλάζουν τα χαρακτηριστικά του προσώπου, ενώ οι αισθητικές επεμβάσεις και τα ενέσιμα γίνονται όλο και περισσότερο μέρος μιας τυπικής ρουτίνας ομορφιάς. Το αποτέλεσμα είναι μια δύσκολη αντίφαση: Η κοινωνία λέει όλο και περισσότερο στις γυναίκες να αποδέχονται το σώμα τους, ενώ ταυτόχρονα τους παρέχει ατελείωτες ευκαιρίες να το συγκρίνουν, να το επεξεργάζονται και να το «βελτιώνουν».
Τελικά, το body positivity έχει αλλάξει πραγματικά κάτι;
Το κίνημα της θετικής στάσης απέναντι στο σώμα εμφανίστηκε, εν μέρει, ως απάντηση σ’ αυτές τις πιέσεις, αμφισβητώντας τα στενά πρότυπα ελκυστικότητας και ενθαρρύνοντας τους ανθρώπους να εκτιμούν το σώμα τους ανεξάρτητα από το σχήμα, το μέγεθος και την εμφάνισή τους. Το μήνυμά του αντιπροσώπευε μια σημαντική πολιτισμική αλλαγή – ωστόσο, αυτό δεν αρκεί απαραίτητα για να εξαφανίσει τα παραδοσιακά πρότυπα ομορφιάς.
Τα κορίτσια μπορεί να ακούνε ότι κάθε σώμα αξίζει αποδοχή, ενώ ταυτόχρονα βλέπουν συγκεκριμένες εμφανίσεις να λαμβάνουν περισσότερη προσοχή και κοινωνική αποδοχή. Οι γυναίκες ενθαρρύνονται να «αγαπούν τον εαυτό τους», ενώ ταυτόχρονα περιβάλλονται από διαφημίσεις και διαδικτυακό περιεχόμενο που προσφέρει τρόπους να αλλάξουν σχεδόν κάθε πτυχή της εμφάνισής τους. Αυτή η αντίθεση εξηγεί γιατί το «προνόμιο της ομορφιάς» παραμένει μια τόσο ισχυρή ιδέα.
Το πραγματικό ερώτημα, τελικά, είναι: Γιατί η εμφάνιση συνεχίζει να έχει τόσο μεγάλη κοινωνική σημασία;
Από τις πριγκίπισσες των παραμυθιών έως τις φιλτραρισμένες ροές των social media, η «συσκευασία» έχει εξελιχθεί δραματικά. Όμως, η πίεση που ασκείται στα κορίτσια και τις γυναίκες να συμμορφωθούν με ένα ιδανικό «ομορφιάς» μπορεί να είναι πολύ πιο ανθεκτική στην αλλαγή.
Διαβάστε επίσης
Το ιαπωνικό trend ομορφιάς για νεανικό δέρμα και λαμπερά μαλλιά
Αν Χάθαγουεϊ: Τι λέει για την ομορφιά, τη γήρανση και το σώμα της στα 43
