Για δεκαετίες, η νοημοσύνη ήταν στενά συνδεδεμένη με όσα μπορούσαν να μετρηθούν μέσα σε μια αίθουσα εξετάσεων: πόσο γρήγορα λύνουμε ένα πρόβλημα, αν αναγνωρίζουμε ένα μοτίβο, εάν μπορούμε να ολοκληρώσουμε μια αριθμητική ακολουθία ή να καταλήξουμε στη σωστή απάντηση υπό χρονική πίεση.
Όμως, η πραγματική ζωή σπάνια μοιάζει με τεστ πολλαπλών επιλογών. Δεν μας δίνει πάντοτε όλες τις πληροφορίες ούτε μία και μοναδική σωστή απάντηση. Και κάπου εδώ εμφανίζεται μια διαφορετική πλευρά της ευφυΐας: η πρακτική νοημοσύνη.
Σε άρθρο του στο Psychology Today, ο Mark Travers, Ph.D., ψυχολόγος, εξετάζει αυτή τη λιγότερο προφανή μορφή νοημοσύνης και γιατί μπορεί να αποδεικνύεται εξαιρετικά σημαντική στην καθημερινή και επαγγελματική ζωή.
Όταν τα προσόντα δεν αρκούν
Η παρακάτω εικόνα μπορεί και να σας είναι γνώριμη. Ένας άνθρωπος με εξαιρετικές σπουδές, τίτλους και ένα εντυπωσιακό βιογραφικό μπορεί να δυσκολευτεί όταν κάτι απρόβλεπτο ανατρέψει το σχέδιο. Αντίθετα, ένας συνάδελφος με λιγότερα τυπικά προσόντα μπορεί να είναι εκείνος στον οποίο στρέφονται όλοι όταν ένας πελάτης είναι δυσαρεστημένος, προκύπτει μια σύγκρουση ή πρέπει να ληφθεί γρήγορα μια απόφαση με ελλιπή δεδομένα.
Τη διαφορά αυτή επιχείρησε να εξηγήσει ο ψυχολόγος Robert Sternberg, ο οποίος ανέπτυξε την τριαρχική θεωρία της νοημοσύνης. Σύμφωνα με αυτή, η αναλυτική ικανότητα που καταγράφουν τα συμβατικά τεστ αποτελεί μόνο μία πλευρά της νοημοσύνης, μαζί με τη δημιουργική και την πρακτική.
Η τελευταία αφορά την ικανότητα να προσαρμοζόμαστε στο περιβάλλον όπως πραγματικά είναι, να επιχειρούμε να το αλλάξουμε όταν χρειάζεται ή ακόμη και να απομακρυνόμαστε από αυτό όταν δεν μπορούμε ούτε να προσαρμοστούμε ούτε να το μεταβάλουμε. Με απλά λόγια, δεν έχει τόση σημασία αν μπορείτε να βρείτε τη σωστή απάντηση σε ένα καλά διατυπωμένο πρόβλημα. Σημασία έχει τι κάνετε όταν δεν υπάρχει μία σωστή απάντηση.
Σημαντικό κομμάτι της πρακτικής νοημοσύνης αποτελεί η λεγόμενη «σιωπηρή γνώση», ένας όρος που προέρχεται από μια θεμελιώδη μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Journal of Personality and Social Psychology το 1985. Πρόκειται για πρακτικές γνώσεις που αποκτώνται κυρίως μέσα από την εμπειρία και δύσκολα χωρούν σε εγχειρίδια.
Ένας έμπειρος εργαζόμενος, για παράδειγμα, μπορεί να γνωρίζει πώς πρέπει να παρουσιάσει ένα αίτημα για να έχει περισσότερες πιθανότητες να εγκριθεί. Κανείς δεν του το δίδαξε επισήμως. Το έμαθε παρατηρώντας αντιδράσεις, κάνοντας λάθη, διορθώνοντάς τα και κατανοώντας σταδιακά τους άγραφους κανόνες του περιβάλλοντός του.
Η πρακτική νοημοσύνη, επομένως, μοιάζει λιγότερο με μια «αποθήκη» γνώσεων και περισσότερο με έναν τρόπο να παρατηρούμε τον κόσμο: να αντιλαμβανόμαστε τις συνέπειες μιας πράξης, να «διαβάζουμε» σωστά ένα δωμάτιο, να γνωρίζουμε πότε πρέπει να είμαστε άμεσοι και πότε χρειάζεται μεγαλύτερη διπλωματία και, κυρίως, να αναθεωρούμε γρήγορα όταν καταλαβαίνουμε ότι κάναμε λάθος.
Αυτή ακριβώς η ευελιξία εξηγεί, σύμφωνα με τον ψυχολόγο, γιατί δεξιότητες που αποκτώνται σε έναν χώρο μπορούν να αποδειχθούν πολύτιμες σε έναν εντελώς διαφορετικό. Ένας εκπαιδευτικός μπορεί να γίνει ιδιαίτερα αποτελεσματικός στη διαχείριση μιας ομάδας επειδή έχει μάθει να χειρίζεται συγκρούσεις. Ένας μουσικός μπορεί να εξελιχθεί σε ικανό διαπραγματευτή επειδή για χρόνια μάθαινε να αντιλαμβάνεται, σε πραγματικό χρόνο, τις αντιδράσεις ενός ακροατηρίου.
Δεν μεταφέρεται απαραίτητα η συγκεκριμένη γνώση, αλλά η ικανότητα να μαθαίνουμε γρήγορα τους νέους «κανόνες του παιχνιδιού».
Πόσο διαφέρει από το IQ;
Μελέτες έχουν αμφισβητήσει κατά πόσο η πρακτική νοημοσύνη αποτελεί μια πλήρως ανεξάρτητη μορφή ευφυΐας, καθώς φαίνεται να επικαλύπτεται σε κάποιο βαθμό τόσο με τη γενική γνωστική ικανότητα όσο και με την εμπειρία που συσσωρεύουμε στη διάρκεια της ζωής μας.
Αν και το ερώτημα δεν έχει απαντηθεί οριστικά, μπορούμε να κρατήσουμε κάτι εξαιρετικά χρήσιμο, σύμφωνα με τον ειδικό: «Ανεξάρτητα από την ακριβή σχέση της με τη γενική νοημοσύνη, η ικανότητα ενός ανθρώπου να “διαβάζει” μια πραγματική κατάσταση και να αντιδρά αποτελεσματικά μπορεί να προβλέψει την απόδοσή του στην πραγματική ζωή με τρόπους που ένα κλασικό τεστ νοημοσύνης υπό χρονική πίεση δεν καταφέρνει πάντα να αποτυπώσει» καταλήγει.
Διαβάστε επίσης
Ευφυΐα: 12 παράξενες συνήθειες των πολύ έξυπνων ανθρώπων
Ευφυΐα: 3 συνήθειες που δεν μαρτυρούν τεμπελιά αλλά υψηλή νοημοσύνη, σύμφωνα με ψυχολόγο
Ευφυΐα: Οι δύο «ενοχλητικές» συνήθειες που δείχνουν υψηλή νοημοσύνη
