Παρόλο που η μετάγγιση αίματος σώζει ζωές, εκατομμύρια ασθενείς εξακολουθούν να μην έχουν έγκαιρη πρόσβαση σε ασφαλές και επαρκές αίμα.
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), η διαθεσιμότητα του αίματος και των παραγώγων του παραμένει εξαιρετικά άνιση, με τις χώρες υψηλού εισοδήματος να συγκεντρώνουν δυσανάλογα μεγάλο μέρος των παγκόσμιων αποθεμάτων.
Σε όλο τον κόσμο συλλέγονται περίπου 120,4 εκατομμύρια αιμοδοσίες ετησίως. Το 36% πραγματοποιείται στις πλουσιότερες χώρες, όπου κατοικεί μόλις το 15% του παγκόσμιου πληθυσμού.
Μεγάλες αποκλίσεις μεταξύ των χωρών
Ο αριθμός των αιμοδοσιών ανά 1.000 κατοίκους αποτυπώνει το χάσμα στην πρόσβαση. Στις χώρες υψηλού εισοδήματος καταγράφονται κατά μέσο όρο 28,9 αιμοδοσίες ανά 1.000 άτομα. Το αντίστοιχο ποσοστό περιορίζεται:
- στις 18,2 σε χώρες ανώτερου μεσαίου εισοδήματος,
- στις 8,5 σε χώρες κατώτερου μεσαίου εισοδήματος,
- στις 4,5 σε χώρες χαμηλού εισοδήματος.
Συνολικά, 55 κράτη αναφέρουν λιγότερες από 10 αιμοδοσίες ανά 1.000 κατοίκους. Όλα ανήκουν στις κατηγορίες χαμηλού ή μεσαίου εισοδήματος, ενώ τα περισσότερα βρίσκονται στην Αφρική. Παράλληλα, από τις 168 χώρες που υπέβαλαν στοιχεία το 2023, οι 133 διέθεταν εθνική πολιτική αίματος και οι 120 ειδική νομοθεσία για την ασφάλεια και την ποιότητα των μεταγγίσεων.
Μόλις το 29% των αιμοδοσιών προέρχεται από γυναίκες
Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι γυναίκες αντιπροσωπεύουν το 29% των αιμοδοτών, αν και το ποσοστό παρουσιάζει διακυμάνσεις από χώρα σε χώρα (από 0,6% έως 81%). Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ακόμη ότι οι νέοι συμμετέχουν αναλογικά περισσότερο στην αιμοδοσία στις χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος από ό,τι στα πλουσιότερα κράτη.
Η ηλικιακή και δημογραφική καταγραφή των αιμοδοτών αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα για τον σχεδιασμό στοχευμένων εκστρατειών προσέλκυσης και τη διατήρηση σταθερών αποθεμάτων.
Γιατί οι εθελοντές αιμοδότες θεωρούνται ασφαλέστεροι
Όπως καταγράφει ο ΠΟΥ, οι αιμοδότες διακρίνονται σε τρεις βασικές κατηγορίες:
- εθελοντές, μη αμειβόμενους,
- συγγενείς ή δότες αντικατάστασης,
- αμειβόμενους.
Ο Οργανισμός επισημαίνει ότι η ασφαλέστερη και πιο αξιόπιστη προμήθεια προκύπτει από μια σταθερή βάση τακτικών, εθελοντών και μη αμειβόμενων αιμοδοτών. Στην ομάδα αυτή καταγράφεται η χαμηλότερη συχνότητα λοιμώξεων που μπορούν να μεταδοθούν μέσω της μετάγγισης. Από το 2013 έως το 2023, 132 χώρες ανέφεραν συνολική αύξηση κατά 11,6 εκατομμύρια στις εθελοντικές, μη αμειβόμενες αιμοδοσίες.
Σε 80 χώρες, περισσότερο από το 90% των αποθεμάτων προέρχεται πλέον από αυτή την κατηγορία. Στις 70 από αυτές, το ποσοστό φτάνει ή ξεπερνά το 99%. Ωστόσο, σε 59 κράτη, περισσότερο από το μισό διαθέσιμο αίμα εξακολουθεί να προέρχεται από συγγενείς, δότες αντικατάστασης ή αμειβόμενα πρόσωπα.
Δέκα χώρες δεν ελέγχουν όλες τις μονάδες αίματος
Ο ΠΟΥ συνιστά κάθε μονάδα αίματος να ελέγχεται υποχρεωτικά πριν από τη χρήση για:
- HIV,
- ηπατίτιδα Β,
- ηπατίτιδα C,
- σύφιλη.
Παρόλα αυτά, δέκα από τις χώρες που υπέβαλαν στοιχεία δεν είναι σε θέση να ελέγξουν όλες τις αιμοδοσίες για μία ή περισσότερες από αυτές τις λοιμώξεις. Επιπλέον, μόνο το 63% των εργαστηρίων ελέγχου συμμετείχε σε εξωτερικά προγράμματα αξιολόγησης ποιότητας.
Η συμμετοχή έφτανε το 92% στις χώρες υψηλού εισοδήματος, αλλά ήταν αισθητά χαμηλότερη στα φτωχότερα κράτη.
Περισσότεροι ασθενείς μπορούν να ωφεληθούν από μία αιμοδοσία
Το αίμα μπορεί να χορηγηθεί ως «ολικό», χωρίς περαιτέρω επεξεργασία. Μπορεί, όμως, να διαχωριστεί σε επιμέρους συστατικά, όπως ερυθρά αιμοσφαίρια, αιμοπετάλια και πλάσμα. Με αυτόν τον τρόπο, μία αιμοδοσία μπορεί να καλύψει τις ανάγκες περισσότερων ασθενών.
Η δυνατότητα αυτή, όμως, παραμένει περιορισμένη στις χώρες χαμηλού εισοδήματος. Εκεί διαχωρίζεται σε συστατικά μόλις το 52% του συλλεγόμενου αίματος, έναντι 98% στις οικονομικά ισχυρότερες χώρες.
Περιορισμένη παραγωγή φαρμάκων από πλάσμα
Μόνο 49 από τις 168 χώρες παράγουν φαρμακευτικά προϊόντα από πλάσμα που έχει συλλεχθεί στο εσωτερικό τους. Οι υπόλοιπες 119 είτε εξαρτώνται από εισαγωγές είτε δεν χρησιμοποίησαν τέτοια προϊόντα κατά την περίοδο αναφοράς.
Οι περιττές μεταγγίσεις ενέχουν κινδύνους
Η αλόγιστη χορήγηση αίματος δεν εξαντλεί μόνο πολύτιμα αποθέματα: εκθέτει τους ασθενείς σε ανεπιθύμητες αντιδράσεις και σε πιθανές λοιμώξεις. Για αυτόν τον λόγο, ο ΠΟΥ συστήνει τη λειτουργία νοσοκομειακών επιτροπών μεταγγίσεων και συστημάτων επιτήρησης αίματος. Επί του παρόντος:
- 129 χώρες διαθέτουν εθνικές οδηγίες για την ορθή κλινική χρήση του αίματος,
- επιτροπές μετάγγισης λειτουργούν στο 40% των νοσοκομείων που πραγματοποιούν τέτοιες πράξεις,
- συστήματα αναφοράς ανεπιθύμητων συμβάντων υπάρχουν στο 68%,
- 88 χώρες διαθέτουν εθνικό σύστημα επιτήρησης αίματος.
Διαφορετικές ανάγκες ανάλογα με το εισόδημα
Στις πλουσιότερες χώρες, οι μεταγγίσεις χρησιμοποιούνται κυρίως σε καρδιοχειρουργικές επεμβάσεις, μεταμοσχεύσεις, σοβαρούς τραυματισμούς και θεραπείες καρκίνου. Στα κράτη χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, το αίμα απαιτείται συχνότερα για την αντιμετώπιση επιπλοκών της εγκυμοσύνης και σοβαρής αναιμίας στα παιδιά.
Η παραπάνω διαφορά αναδεικνύει τον ρόλο της αιμοδοσίας σε διαφορετικά πεδία της περίθαλψης, αλλά και τις συνέπειες που μπορεί να προκαλεί η έλλειψη αποθεμάτων.
Τι ζητά ο ΠΟΥ
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας καλεί τα κράτη να δημιουργήσουν ολοκληρωμένα εθνικά συστήματα αίματος, με:
- ενιαία πολιτική και νομοθεσία,
- τακτικούς, εθελοντές και μη αμειβόμενους δότες,
- καθολικό έλεγχο για μεταδιδόμενες λοιμώξεις,
- επεξεργασία του αίματος σε επιμέρους συστατικά,
- ορθολογική κλινική χρήση,
- συστήματα ποιότητας και επιτήρησης αίματος.
Διαβάστε επίσης
Εθελοντική αιμοδοσία: Αυξημένες οι ανάγκες των ασθενών με θαλασσαιμία
Δρεπανοκυτταρική νόσος: Σε ποια χώρα παρέχεται για πρώτη φορά τεστ DNA για ασφαλείς μεταγγίσεις
