Παρότι συχνά την υποτιμούμε, η όσφρηση αποτελεί μία από τις ισχυρότερες αισθήσεις του ανθρώπου. Μπορεί να μας προειδοποιήσει για κινδύνους, να επηρεάσει τη συμπεριφορά μας και να ανακαλέσει αναμνήσεις που θεωρούσαμε χαμένες. Ωστόσο, η σημασία της γίνεται πραγματικά εμφανής όταν αρχίζει να χάνεται. Τι συμβαίνει σε αυτή την περίπτωση; Και τι θα γινόταν αν η απώλεια της όσφρησης ήταν κάτι περισσότερο από ένα παροδικό σύμπτωμα;
H Jannette Rodríguez Pallares, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ανθρώπινης Ανατομίας και Εμβρυολογίας στο Πανεπιστήμιο του Σαντιάγο ντε Κομποστέλα εξηγεί με άρθρο της στο The Conversation πώς η όσφρηση θα μπορούσε να αποτελέσει προειδοποιητικό σημάδι για νευροεκφυλιστικές ασθένειες.
Γιατί οι μυρωδιές «ξυπνούν» αναμνήσεις
Η ιδιαίτερη σχέση της όσφρησης με τη μνήμη οφείλεται στον οσφρητικό βολβό, μια μικρή περιοχή του εγκεφάλου που βρίσκεται κοντά στη μύτη. «Ο οσφρητικός βολβός λαμβάνει τα σήματα των οσμών και τα μεταβιβάζει απευθείας σε περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη μνήμη και τα συναισθήματα» εξηγεί.
Αυτή η άμεση σύνδεση εξηγεί γιατί ένα άρωμα μπορεί να μας μεταφέρει ξαφνικά σε μια παλιά εμπειρία ή να πυροδοτήσει έντονα συναισθήματα. Παρά τη σημασία της, η όσφρηση παραμένει η λιγότερο μελετημένη από τις ανθρώπινες αισθήσεις και συχνά περνά απαρατήρητη μέχρι να διαταραχθεί.
Αυτί συνέβη και στον Ιταλό γευσιγνώστη Michele Crippa, λόγω του κορωνοϊού. Αν και γνωστός για την εξαιρετική του ικανότητα να αναγνωρίζει γεύσεις και αρώματα, κατά τη διάρκεια της πανδημίας έχασε την όσφρησή του. Παρότι την ανέκτησε μετά από λίγες εβδομάδες, οι οσμές είχαν πλέον αλλοιωθεί. «Τα πορτοκάλια μύριζαν σαν καμένο πλαστικό, τα ροδάκινα σαν βασιλικός, ενώ η βανίλια του προκαλούσε δυσφορία. Αυτό πιθανότατα οφειλόταν στο ότι οι νευρώνες στον οσφρητικό του βολβό είχαν υποστεί βλάβη» λέει η ειδικός.
Αν και η απώλεια όσφρησης κατά τη διάρκεια ενός κρυολογήματος ή μιας λοίμωξης του αναπνευστικού θεωρείται αθώα, οι επιστήμονες γνωρίζουν εδώ και χρόνια ότι μπορεί να αποτελεί και πρώιμο σημάδι νευροεκφυλιστικών νοσημάτων, όπως η νόσος Πάρκινσον και η νόσος Αλτσχάιμερ. Το εντυπωσιακό, σύμφωνα με την ειδικό, είναι ότι η διαταραχή της όσφρησης μπορεί να εμφανιστεί αρκετά χρόνια πριν από τα κλασικά συμπτώματα των παθήσεων αυτών.
Μια έγκαιρη προειδοποίηση
Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα με τις νευροεκφυλιστικές ασθένειες είναι ότι η βλάβη είναι ήδη πολύ προχωρημένη όταν μπορούν να διαγνωστούν. Στη νόσο Πάρκινσον, για παράδειγμα, όταν εμφανίζονται τα πρώτα κινητικά συμπτώματα, όπως ο τρόμος ή η δυσκαμψία, έχει ήδη χαθεί περισσότερο από το 50% των νευρώνων που παράγουν ντοπαμίνη, τον νευροδιαβιβαστή που είναι απαραίτητος για τον έλεγχο των κινήσεων.
Δεν αφορά, όμως, το σύμπτωμα αποκλειστικά τη συγκεκριμένη νόσο. «Μπορεί επίσης να εμφανιστεί με τη γήρανση, το άγχος ή άλλες παθήσεις. Αυτό σημαίνει ότι τείνουμε να υποβαθμίζουμε τη σημασία του» λέει η ειδικός.
Παρόλα αυτά, οι ερευνητές δεν έχουν ακόμη καταλήξει οριστικά στο γιατί οι νευροεκφυλιστικές παθήσεις επηρεάζουν την όσφρηση. Μία από τις επικρατέστερες θεωρίες υποστηρίζει ότι σε ορισμένους ασθενείς με νόσο Πάρκινσον η παθολογική διαδικασία ξεκινά από τον οσφρητικό βολβό και εξαπλώνεται αργότερα σε περιοχές που ελέγχουν την κίνηση. «Αυτό συμβαίνει επειδή ορισμένοι ιοί, φυτοφάρμακα ή τοξίνες που εισπνέουμε θα μπορούσαν να τον βλάψουν και να προκαλέσουν αλλοιώσεις στην περιοχή» εξηγεί.
Στη νόσο Αλτσχάιμερ, αντίστοιχα, πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι οι πρώτες βλάβες μπορεί να εμφανίζονται σε μια μικρή περιοχή του εγκεφαλικού στελέχους, τον υπομέλανα τόπο (locus coeruleus), ο οποίος παίζει σημαντικό ρόλο στην εγρήγορση, την προσοχή και τη σύνδεση των οσμών με τα συναισθήματα. «Με λίγα λόγια, η απώλεια της ικανότητας όσφρησης δεν θα ήταν σύμπτωμα της ίδιας της νόσου, αλλά μάλλον ένα προειδοποιητικό σημάδι ότι η εκφυλιστική διαδικασία έχει ξεκινήσει».
Η «υπογραφή» της νόσου Πάρκινσον στη μύτη
Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η απώλεια όσφρησης στη νόσο Πάρκινσον δεν επηρεάζει όλες τις μυρωδιές με τον ίδιο τρόπο. «Οι ασθενείς συνήθως αναγνωρίζουν εύκολα ευχάριστες οσμές, όπως η σοκολάτα, αλλά δυσκολεύονται περισσότερο να αντιληφθούν ουδέτερες ή δυσάρεστες μυρωδιές, όπως ο καπνός, το σαπούνι ή το λάστιχο» εξηγεί.
Ορισμένοι ασθενείς μάλιστα, ειδικά οι γυναίκες, εμφανίζουν οσφρητικές ψευδαισθήσεις, μυρίζουν δηλαδή μυρωδιές που δεν υπάρχουν στην πραγματικότητα, όπως καμένο ξύλο ή καπνό τσιγάρου. Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι η νόσος Πάρκινσον φαίνεται να διαθέτει μια χαρακτηριστική οσφρητική «υπογραφή». Η Σκωτσέζα Joy Milne, η οποία διαθέτει εξαιρετικά ανεπτυγμένη όσφρηση, κατάφερε να εντοπίσει μια ιδιαίτερη ξυλώδη και μοσχώδη οσμή στον σύζυγό της περίπου 12 χρόνια πριν εκείνος διαγνωστεί με τη νόσο.
Ένα πολύτιμο εργαλείο για το μέλλον
Η απώλεια της όσφρησης μπορεί να φαίνεται σαν κάτι που περιορίζεται στη μύτη, αλλά στην πραγματικότητα είναι ένα παράθυρο στον εγκέφαλο. «Επιτρέπει στους ερευνητές να κρυφοκοιτάζουν μέσα στον εγκέφαλο για να αποκρυπτογραφούν τα μυστικά του και να συλλέγουν πολύτιμες πληροφορίες που θα μας βοηθήσουν να φροντίσουμε και να βελτιώσουμε την ποιότητα ζωής όσων πάσχουν από νευροεκφυλιστικές ασθένειες», καταλήγει η ειδικός.
Διαβάστε επίσης
Νόσος Αλτσχάιμερ: Η απώλεια αυτής της αίσθησης προειδοποιεί πριν τα πρώιμα συμπτώματα
Αυτή είναι η αίσθηση που έχει εξασθενήσει στον σύγχρονο άνθρωπο
