*Γράφει ο κ. Παναγιώτης Μπεχράκης, Πνευμονολόγος – Εντατικολόγος, Πρόεδρος European Network for Smoking and Tobacco Prevention (ENSP)
Η ολοένα αυξανόμενη χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου από παιδιά και εφήβους αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις για τη δημόσια υγεία. Παρά την ευρέως διαδεδομένη αντίληψη ότι το άτμισμα είναι λιγότερο επικίνδυνο από το κάπνισμα, τα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι η χρήση του ηλεκτρονικού τσιγάρου δεν είναι αθώα, ιδιαίτερα όταν αφορά έναν αναπτυσσόμενο οργανισμό.
Η εικόνα στην Ελλάδα και διεθνώς
Στην Ελλάδα, σύμφωνα με τα στοιχεία του ΕΟΔΥ που παρουσιάζονται στην παρούσα ανάλυση, η τρέχουσα χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου στους μαθητές ηλικίας 13-15 ετών αυξήθηκε εντυπωσιακά μέσα σε μία δεκαετία: από 2,8% το 2013 έφτασε στο 17,7% το 2023. Πρόκειται για μια αύξηση που καταδεικνύει ότι το ηλεκτρονικό τσιγάρο έχει πλέον αποκτήσει σημαντική διείσδυση στις μικρές ηλικίες.
Η εικόνα αυτή δεν αποτελεί ελληνική ιδιαιτερότητα. Σύμφωνα με τα στοιχεία του CDC που παρουσιάζονται, το ηλεκτρονικό τσιγάρο αποτελεί από το 2014 το συχνότερα χρησιμοποιούμενο προϊόν καπνού μεταξύ των νέων στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το 2022, το 14,1% των μαθητών λυκείου και το 3,3% των μαθητών γυμνασίου δήλωσαν χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου τις τελευταίες 30 ημέρες. Αντίστοιχα, τα δεδομένα του ευρωπαϊκού προγράμματος ESPAD αποτυπώνουν ότι η χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου εξαπλώνεται σε ολόκληρη την Ευρώπη, επιβεβαιώνοντας ότι πρόκειται για ένα διεθνές φαινόμενο.
Γιατί οι έφηβοι δοκιμάζουν ηλεκτρονικό τσιγάρο;
Η έναρξη της χρήσης σπάνια είναι τυχαία. Η διαδικασία ξεκινά συνήθως από την περιέργεια, την επιθυμία δοκιμής, την κοινωνική επιρροή και την ανάγκη αποδοχής από την παρέα. Όπως παρουσιάζεται χαρακτηριστικά, η πορεία προς την εξάρτηση αρχίζει με την κοινωνική επιρροή και την περιέργεια, ακολουθεί η πρώτη δοκιμή, ενεργοποιείται το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου, εμφανίζεται η επιθυμία επανάληψης (craving), μειώνεται σταδιακά η αυτονομία του ατόμου απέναντι στη νικοτίνη και τελικά εγκαθίσταται η εξάρτηση.
Η ύπαρξη γεύσεων, η επιθετική εικόνα των προϊόντων και η λανθασμένη εντύπωση ότι πρόκειται για μία «ασφαλή» συνήθεια ενισχύουν ακόμη περισσότερο την ελκυστικότητα του ηλεκτρονικού τσιγάρου στις μικρές ηλικίες.
Υπάρχει κίνδυνος εξάρτησης;
Η απάντηση είναι ξεκάθαρη: ναι.
Η νικοτίνη παραμένει μία από τις πλέον εθιστικές ουσίες. Όπως αναφέρεται στην παρουσίαση, ο καπνός κατατάσσεται ως η τρίτη ισχυρότερη εξάρτηση μετά την ηρωίνη και την κοκαΐνη.
Η εξάρτηση στους εφήβους μπορεί να αναπτυχθεί πολύ νωρίτερα από όσο πιστεύουμε. Η μελέτη των DiFranza και συνεργατών, που παρουσιάζεται αναλυτικά, έδειξε ότι ακόμη και η δοκιμή ενός μόνο τσιγάρου μπορεί να προκαλέσει τα πρώτα σημάδια απώλειας αυτονομίας απέναντι στη νικοτίνη. Συγκεκριμένα, το 5,7% των εφήβων εμφάνισε απώλεια αυτονομίας μετά από ένα μόνο τσιγάρο, το ποσοστό αυξήθηκε στο 44% μετά από 5 έως 9 τσιγάρα, ενώ έφθασε στο 96% σε όσους είχαν καπνίσει περισσότερα από 100 τσιγάρα.
Τα ευρήματα αυτά αποδεικνύουν ότι ο εφηβικός εγκέφαλος είναι ιδιαίτερα ευάλωτος στη νικοτίνη και ότι η διαδικασία της εξάρτησης μπορεί να ξεκινήσει από τις πρώτες κιόλας επαφές με αυτήν.
Ποιες είναι οι επιπτώσεις του ατμίσματος στην υγεία;
Τα επιστημονικά δεδομένα που παρουσιάζονται δείχνουν ότι ακόμη και πολύ σύντομη χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου μπορεί να προκαλέσει άμεσες μεταβολές στη λειτουργία του αναπνευστικού συστήματος.
Σε εργαστηριακές μελέτες, μόλις πέντε λεπτά χρήσης ηλεκτρονικού τσιγάρου οδήγησαν σε αύξηση της αντίστασης των αεραγωγών, αύξηση της αναπνευστικής αντίστασης και μεταβολές στους δείκτες φλεγμονής των αεραγωγών, ευρήματα παρόμοια με εκείνα που παρατηρούνται μετά το κάπνισμα συμβατικού τσιγάρου.
Σε άλλη μελέτη διάρκειας 30 λεπτών, τόσο υγιείς όσο και ασθματικοί εμφάνισαν μεταβολές στις μηχανικές ιδιότητες του αναπνευστικού συστήματος και στους δείκτες φλεγμονής μετά τη χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου. Οι επιδράσεις ήταν σαφώς εντονότερες στα άτομα με άσθμα.
Επιπλέον, έχει αποδειχθεί ότι το ηλεκτρονικό τσιγάρο εκπέμπει πτητικές οργανικές ενώσεις (VOCs) και αιωρούμενα μικροσωματίδια PM1 και PM2.5 στον αέρα. Η έκθεση σε αυτά μπορεί να προκαλέσει αίσθημα καύσου, κνησμό και ερεθισμό του αναπνευστικού, ενώ τα συμπτώματα μπορεί να επιμένουν και μετά το τέλος της έκθεσης.
Η σχέση με το άσθμα
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η σχέση του ηλεκτρονικού ττσιγάρου με το άσθμα.
Η παρουσίαση περιλαμβάνει δεδομένα που δείχνουν ότι τόσο η ενεργητική χρήση όσο και η παθητική έκθεση στα αερολύματα του ηλεκτρονικού τσιγάρου σχετίζονται με δυσμενείς επιδράσεις στους νέους με άσθμα.
Μελέτες σε εφήβους κατέδειξαν συσχέτιση μεταξύ χρήσης ηλεκτρονικού τσιγάρου και αυξημένης πιθανότητας εμφάνισης άσθματος, ενώ άλλη μεγάλη μελέτη έδειξε ότι οι νέοι με άσθμα που εκτίθενται παθητικά στα αερολύματα ηλεκτρονικού ττσιγάρου εμφανίζουν συχνότερες παροξύνσεις της νόσου. Τα ευρήματα αυτά ενισχύουν την ανάγκη προστασίας όχι μόνο των χρηστών αλλά και όσων εκτίθενται στο περιβάλλον του ατμίσματος.
Ο κίνδυνος δηλητηρίασης
Ένας λιγότερο γνωστός αλλά ιδιαίτερα σοβαρός κίνδυνος αφορά τα υγρά αναπλήρωσης του ηλεκτρονικού τσιγάρου.
Η παρουσίαση αναφέρει σημαντική αύξηση των περιστατικών δηλητηρίασης παιδιών κατά την περίοδο 2010-2018, παράλληλα με την αύξηση της χρήσης ηλεκτρονικού τσιγάρου. Οι περισσότερες δηλητηριάσεις οφείλονταν σε τυχαία κατάποση υγρών νικοτίνης, τα οποία συχνά φυλάσσονταν μαζί με φάρμακα ή σε δοχεία που έμοιαζαν με κολλύρια ή σιρόπια.
Παράλληλα, περιγράφονται περιστατικά εγκαυμάτων από εκρήξεις συσκευών, τραυματισμών, οφθαλμικών κακώσεων, ακόμη και δηλητηριάσεων από ενδοφλέβια ή άλλη λανθασμένη χρήση των υγρών αναπλήρωσης.
Τι λένε οι διεθνείς επιστημονικοί οργανισμοί;
Η θέση της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας είναι ενιαία.
Η European Respiratory Society δηλώνει ότι δεν μπορεί να συστήσει κανένα προϊόν που προκαλεί βλάβη στους πνεύμονες και δεν αποδέχεται το ηλεκτρονικό τσιγάρο ως στρατηγική μείωσης της βλάβης σε επίπεδο πληθυσμού.
Η American Thoracic Society τονίζει ότι τα ηλεκτρονικά τσιγάρα δεν είναι ασφαλή, ότι ενέχουν σημαντικό κίνδυνο εξάρτησης από τη νικοτίνη και αναπνευστικής νόσου και ζητά την απαγόρευση όλων των αρωματισμένων προϊόντων που προσελκύουν τους νέους.
Η American Cancer Society υπογραμμίζει ότι κανένα παιδί ή νέος δεν πρέπει να ξεκινά τη χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου, ενώ δεν συνιστά τη χρήση του ως μέθοδο διακοπής του καπνίσματος.
Αντίστοιχα, η Canadian Paediatric Society επισημαίνει ότι το άτμισμα συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο αναπνευστικών και καρδιαγγειακών νοσημάτων, ψυχικών διαταραχών, χρήσης άλλων ουσιών και ακούσιων τραυματισμών στα παιδιά και τους εφήβους.
Η επιστημονική θέση που παρουσιάζεται είναι σαφής: οι πνεύμονες είναι φτιαγμένοι για να αναπνέουν καθαρό αέρα και όχι αερολύματα που περιέχουν νικοτίνη και άλλες δυνητικά τοξικές ουσίες.
Το μήνυμα προς τους γονείς, τους εκπαιδευτικούς και την κοινωνία είναι ξεκάθαρο. Το ηλεκτρονικό τσιγάρο δεν αποτελεί ακίνδυνη συνήθεια ούτε σύγχρονη εναλλακτική για τους εφήβους. Η πρόληψη της πρώτης δοκιμής παραμένει η αποτελεσματικότερη στρατηγική προστασίας των παιδιών από μια εξάρτηση που μπορεί να ξεκινήσει πολύ νωρίς και να τα συνοδεύει για πολλά χρόνια.
Διαβάστε επίσης
Θέλετε να κόψετε το κάπνισμα; Η άσκηση που «φρενάρει» την επιθυμία για τσιγάρο – Δεν είναι η γιόγκα
Κάπνισμα και παιδιά: Η «τριπλή απειλή» για αλλεργίες, άσθμα και λοιμώξεις
Κάπνισμα: Πόσα χρόνια πρέπει να περάσουν από τη διακοπή του για να μειωθεί ο κίνδυνος καρκίνου
