Μια καταστροφική πυρκαγιά βρίσκεται σε εξέλιξη, αλλά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κυκλοφορούν αναρτήσεις που αμφισβητούν τις οδηγίες εκκένωσης. Μια περιοχή πλήττεται από ακραία καιρικά φαινόμενα, όμως οι κάτοικοι διστάζουν να ζητήσουν βοήθεια, επειδή διάβασαν ότι μπορεί να χάσουν την περιουσία τους. Την ίδια στιγμή, μέτρα για τον περιορισμό της ατμοσφαιρικής ρύπανσης γίνονται στόχος παραπλανητικών ισχυρισμών. Αυτά τα παραδείγματα δείχνουν ότι η παραπληροφόρηση για την κλιματική αλλαγή δεν αφορά μόνο στη διαστρέβλωση επιστημονικών δεδομένων – μπορεί να επηρεάσει τις αποφάσεις που συνδέονται άμεσα με την ανθρώπινη υγεία και ασφάλεια.
Αυτό είναι το συμπέρασμα της νέας έκθεσης της Ομάδας Εργασίας της Κοινωνίας των Πολιτών για το Κλίμα και την Υγεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ). Με αφορμή τα ευρήματά της, κοινωνικές και υγειονομικές οργανώσεις καλούν τα 194 κράτη – μέλη του ΠΟΥ να αναγνωρίσουν την κλιματική παραπληροφόρηση ως απειλή για τη δημόσια υγεία και να ενσωματώσουν την προστασία της αξιόπιστης πληροφόρησης στις πολιτικές πρόληψης και αντιμετώπισης των κλιματικών κινδύνων.
Τι είναι η κλιματική παραπληροφόρηση;
Ο όρος περιγράφει τη σκόπιμη διάδοση ψευδών ή παραπλανητικών πληροφοριών σχετικά με την κλιματική αλλαγή και τις δράσεις για την αντιμετώπισή της. Μπορεί να περιλαμβάνει από την πλήρη άρνηση της υπερθέρμανσης του πλανήτη, μέχρι θεωρίες συνωμοσίας και παραποιημένους ισχυρισμούς για τις περιβαλλοντικές πολιτικές. Διαφέρει από την ακούσια αναπαραγωγή ανακριβών πληροφοριών, στην οποία δεν υπάρχει απαραίτητα πρόθεση εξαπάτησης. Ωστόσο, όπως υπογραμμίζει η έκθεση, οι συνέπειες μπορεί να είναι εξίσου επικίνδυνες.
Όταν μια ψευδής είδηση εμποδίζει την πρόσβαση σε βοήθεια
Ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα που παρουσιάζει η έκθεση αφορά τις καταστροφικές πυρκαγιές στο Μάουι της Χαβάης, το 2023. Μετά την καταστροφή, διαδόθηκαν στο διαδίκτυο ψευδείς ισχυρισμοί ότι όσοι κάτοικοι υπέβαλλαν αίτηση για κρατική βοήθεια κινδύνευαν να χάσουν τη γη ή την περιουσία τους από την αμερικανική Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Διαχείρισης Εκτάκτων Αναγκών (FEMA). Παρ’ ότι οι ισχυρισμοί διαψεύστηκαν, σύμφωνα με την έκθεση θα μπορούσαν να αποτρέψουν πληγέντες από το να αναζητήσουν οικονομική ενίσχυση, στέγαση, ιατρική φροντίδα και άλλες υπηρεσίες αποκατάστασης.
Το παράδειγμα αναδεικνύει έναν κρίσιμο κίνδυνο: Σε μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης, η παραπληροφόρηση μπορεί να καθυστερήσει ή να εμποδίσει την πρόσβαση σε βοήθεια που είναι απαραίτητη για την ασφάλεια και την επιβίωση των ανθρώπων. Σύμφωνα με τους συντάκτες της έκθεσης, η παραπληροφόρηση μπορεί να μετατρέψει μια παρέμβαση δημόσιας υγείας σε πεδίο έντονης κοινωνικής αντιπαράθεσης.
Ζήτημα ισχύος
Η δρ. Jeni Miller, εκτελεστική διευθύντρια της Global Climate and Health Alliance και συμπρόεδρος της ομάδας εργασίας, υποστηρίζει ότι οι κυβερνήσεις πρέπει να ενσωματώσουν την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης στον σχεδιασμό τους για την αντιμετώπιση των φυσικών φαινομένων, αλλά και των λοιμωδών νοσημάτων. Όπως τονίζει, το πρόβλημα δεν περιορίζεται στις ψευδείς φήμες. Συνδέεται επίσης με σχέσεις ισχύος, οικονομικά κίνητρα και ζητήματα λογοδοσίας. Η ίδια ζητά ισχυρότερους μηχανισμούς αντιμετώπισης των συγκρούσεων συμφερόντων.
Μάλιστα, προειδοποιεί ότι η κλιματική παραπληροφόρηση μπορεί να αξιοποιηθεί ακόμη και ως «υβριδικό όπλο πολέμου».
Από την πλευρά της, η δρ. Laura Jung, πρόεδρος της Ομάδας Εργασίας για το Περιβάλλον της Παγκόσμιας Ιατρικής Ένωσης, επισημαίνει ότι οι επιπτώσεις στη δημόσια υγεία μπορεί να είναι άμεσες. Όπως εξηγεί, οι παραπλανητικές πληροφορίες μπορούν να αποθαρρύνουν την εκκένωση περιοχών κατά τη διάρκεια πυρκαγιών ή πλημμυρών, να υπονομεύσουν την εμπιστοσύνη στις προειδοποιήσεις για καύσωνες και ατμοσφαιρική ρύπανση ή να προκαλέσουν σύγχυση σχετικά με τους κινδύνους για την υγεία.
Πώς μπορούμε να αναγνωρίσουμε την κλιματική παραπληροφόρηση;
Στο πλαίσιο της αντιμετώπισης του φαινομένου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ξεκινήσει την εκστρατεία #ClimateFactsMatter, με στόχο να βοηθήσει τους πολίτες να αναγνωρίζουν τις τεχνικές παραπλάνησης.
Οι βασικές συστάσεις της είναι απλές:
➤ Ελέγξτε την πηγή – ποιος δημοσιεύει την πληροφορία και πόσο αξιόπιστος είναι;
➤ Επαληθεύστε τις δηλώσεις των «ειδικών» – εξετάστε αν διαθέτουν σχετική επιστημονική εξειδίκευση και αν οι ισχυρισμοί τους υποστηρίζονται από στοιχεία.
➤ Προσέξτε τη συναισθηματικά φορτισμένη γλώσσα – αναρτήσεις που επιχειρούν να προκαλέσουν έντονο φόβο ή οργή αξίζουν ιδιαίτερο έλεγχο.
➤ Αμφισβητήστε τις υπερβολικά εύκολες λύσεις – οι ισχυρισμοί που υπόσχονται μια γρήγορη και απλή απάντηση σ’ ένα σύνθετο πρόβλημα χρειάζονται διασταύρωση.
Η αξιόπιστη ενημέρωση είναι και ζήτημα υγείας
Το βασικό μήνυμα της έκθεσης είναι ότι η προστασία της δημόσιας υγείας στην εποχή της κλιματικής κρίσης δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την ετοιμότητα των νοσοκομείων, τις υποδομές ή τα σχέδια αντιμετώπισης φυσικών καταστροφών. Εξαρτάται και από το αν οι πολίτες μπορούν να εμπιστευτούν τις πληροφορίες που λαμβάνουν, ιδιαίτερα όταν καλούνται να πάρουν αποφάσεις υπό πίεση.
Οι συντάκτες της έκθεσης επισημαίνουν ότι ένα αξιόπιστο περιβάλλον ενημέρωσης δεν είναι πολυτέλεια, αλλά προϋπόθεση για τη δημόσια υγεία, την κλιματική δικαιοσύνη και την προστασία του δικαιώματος σ’ ένα υγιές μέλλον.
Διαβάστε επίσης
«Εθισμένοι» στην παραπληροφόρηση οι Έλληνες – Τι επιμένουν να πιστεύουν
Fake news: Ποιοι μπορεί να ξεγελαστούν ευκολότερα – Ο ρόλος της ηλικίας
Αρκεί μία ώρα εκπαίδευσης για να μάθουν οι μεσήλικες να μην παρασύρονται από fake news – Νέα έρευνα
