Για δεκαετίες, η μάχη κατά του καρκίνου στηριζόταν κυρίως στη χειρουργική επέμβαση, τη χημειοθεραπεία και την ακτινοθεραπεία. Σήμερα, όμως, μια άλλη προσέγγιση κερδίζει όλο και περισσότερο έδαφος: η ανοσοθεραπεία, δηλαδή η ενίσχυση του ανοσοποιητικού συστήματος, ώστε να αναγνωρίζει και να εξοντώνει τα καρκινικά κύτταρα.
Αυτό που μέχρι πριν από λίγα χρόνια έμοιαζε με επιστημονική φαντασία – ή υπόσχεση -, πλέον μεταφράζεται σε πραγματικά αποτελέσματα για τους ασθενείς, με λιγότερες παρενέργειες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, χωρίς την ανάγκη για χειρουργείο, ακτινοβολία ή χημειοθεραπεία.
Η ασθενής που είδε τον όγκο να… εξαφανίζεται
Η 71χρονη Maureen Sideris είχε ήδη περάσει μία φορά τον καρκίνο, αναφέρει το BBC. Το 2008 υποβλήθηκε σε επέμβαση για καρκίνο του παχέος εντέρου, με τη θεραπεία να είναι επιτυχής, αλλά τη μετεγχειρητική αποκατάσταση ιδιαίτερα δύσκολη.
Δεκατέσσερα χρόνια αργότερα διαγνώστηκε με καρκίνο του οισοφάγου. Αυτή τη φορά, όμως, η εμπειρία της ήταν εντελώς διαφορετική. Στο πλαίσιο κλινικής δοκιμής, άρχισε να λαμβάνει κάθε τρεις εβδομάδες στο Memorial Sloan Kettering της Νέας Υόρκης το φάρμακο dostarlimab.
Μέσα σε μόλις τέσσερις μήνες, ο όγκος της είχε εξαφανιστεί. Δεν χρειάστηκε ούτε χειρουργείο, ούτε χημειοθεραπεία, ούτε ακτινοθεραπεία. Η βασική παρενέργεια ήταν η επινεφριδιακή ανεπάρκεια, που της προκαλούσε κόπωση. Όπως είπε η ίδια, «είναι απίστευτο. Είναι σχεδόν σαν επιστημονική φαντασία».
Πώς λειτουργεί η ανοσοθεραπεία
Το ανοσοποιητικό σύστημα έχει φυσικά την ικανότητα να αναγνωρίζει και να απομακρύνει ό,τι θεωρεί ξένο ή επικίνδυνο για τον οργανισμό. Θεωρητικά, αυτό θα έπρεπε να ισχύει και για τα καρκινικά κύτταρα. Στην πράξη, όμως, οι όγκοι συχνά βρίσκουν τρόπους να «κρύβονται» ή να «απενεργοποιούν» την άμυνα.
Εκεί ακριβώς παρεμβαίνει η ανοσοθεραπεία: επιχειρεί να κάνει ξανά ορατά τα καρκινικά κύτταρα, ώστε το ανοσοποιητικό να τα ανιχνεύσει και να τα εξαλείψει.
Οι δύο βασικές μορφές
Από τις πιο γνωστές μορφές ανοσοθεραπείας είναι οι θεραπείες με CAR T-κύτταρα και οι αναστολείς ανοσολογικών σημείων ελέγχου.
Οι πρώτες, βασίζονται στην αφαίρεση Τ-κυττάρων από τον ασθενή, την τροποποίησή τους στο εργαστήριο – ώστε να εντοπίζουν καλύτερα τα καρκινικά κύτταρα – και την επανεισαγωγή τους στον οργανισμό. Σήμερα, εφαρμόζονται κυρίως σε αιματολογικές κακοήθειες.
Οι αναστολείς σημείων ελέγχου είναι φάρμακα που μπλοκάρουν τους μηχανισμούς με τους οποίους ο όγκος «πατά φρένο» στο ανοσοποιητικό σύστημα. Με αυτόν τον τρόπο, τα Τ-κύτταρα μπορούν να αναγνωρίσουν ξανά τον καρκίνο ως απειλή και να επιτεθούν.
Τα όρια και οι δυσκολίες
Παρά την πρόοδο, η ανοσοθεραπεία δεν είναι πανάκεια. Οι επιστήμονες αντιμετωπίζουν δυσκολίες στο να κάνουν τις CAR-T θεραπείες να λειτουργήσουν αποτελεσματικά στους συμπαγείς όγκους, που αντιπροσωπεύουν τη μεγάλη πλειονότητα των νέων διαγνώσεων. Παράλληλα, συνοδεύονται από υψηλά κόστη και αυξημένη πολυπλοκότητα.
Από την άλλη πλευρά, οι αναστολείς ανοσολογικών σημείων ελέγχου μπορεί να προκαλούν διαφορετικές ανεπιθύμητες ενέργειες, ακριβώς επειδή αφαιρούν έναν προστατευτικό μηχανισμό που εμποδίζει το ανοσοποιητικό να επιτίθεται στους ίδιους τους ιστούς του σώματος. Σύμφωνα με το Εθνικό Ινστιτούτο Καρκίνου των ΗΠΑ, οι συχνές παρενέργειες περιλαμβάνουν δερματικά εξανθήματα, διάρροια και κόπωση, ενώ σε σπάνιες περιπτώσεις μπορεί να οδηγήσουν σε φλεγμονή του ήπατος, της καρδιάς και των νεφρών.
Και, κυρίως, δεν ανταποκρίνονται όλοι οι ασθενείς με τον ίδιο τρόπο. Γενικά, μόνο το 20% έως 40% των πασχόντων εμφανίζει ουσιαστικό όφελος από την ανοσοθεραπεία. Αυτό σημαίνει ότι για πολλούς, η θεραπεία συνοδεύεται από χρόνο, κόστος, ελπίδα και παρενέργειες χωρίς, τελικά, το επιθυμητό αποτέλεσμα.
Το στοίχημα της εξατομίκευσης
Αυτό ακριβώς προσπαθούν τώρα να αλλάξουν οι ερευνητές: να βρουν ποιοι ασθενείς έχουν περισσότερες πιθανότητες να ανταποκριθούν και πώς η θεραπεία μπορεί να προσαρμοστεί καλύτερα σε κάθε ξεχωριστή περίπτωση. «Τώρα μπορούμε να προχωρήσουμε προς τη θεραπεία όχι του καρκίνου, αλλά του ίδιου του ασθενούς», εξήγησε η Sandra Demaria, του Weill Cornell Medical Center.
Η ιδέα της εξατομικευμένης ογκολογίας κερδίζει συνεχώς έδαφος. Όπως επισημαίνουν οι ειδικοί, ο καρκίνος δεν είναι μία μόνο ασθένεια, αλλά πολλές διαφορετικές, με διαφορετικά βιολογικά χαρακτηριστικά. Ακόμη και δύο άτομα με τον ίδιο τύπο και στάδιο μπορεί, σε κυτταρικό επίπεδο, να εμφανίζουν την εικόνα μιας τελείως διαφορετικής νόσου.
Τα (ελπιδοφόρα) αποτελέσματα του φαρμάκου
Σε αυτό το πλαίσιο, ερευνητές του Memorial Sloan Kettering εστίασαν σε όγκους με συγκεκριμένο γενετικό προφίλ, οι οποίοι φαίνεται να ανταποκρίνονται ιδιαίτερα καλά σε αναστολείς σημείων ελέγχου, όπως το dostarlimab.
Σε προηγούμενες μικρές δοκιμές, η θεραπεία είχε οδηγήσει σε πλήρη εξαφάνιση όγκων σε ασθενείς με καρκίνο του ορθού που έφεραν αυτή τη γενετική υπογραφή. Στη συνέχεια, η ίδια στρατηγική εφαρμόστηκε σε 117 ασθενείς με διάφορους καρκίνους, μεταξύ των οποίων όγκοι του οισοφάγου, της ουροδόχου κύστης και του στομάχου.
Από τους 103 που ολοκλήρωσαν τη θεραπεία, οι 84 είδαν τους όγκους τους να υποχωρούν πλήρως, ενώ μόνο δύο χρειάστηκαν τελικά επιπλέον χειρουργείο.
Οι ερευνητές χαρακτηρίζουν τα ευρήματα ιδιαίτερα ελπιδοφόρα, καθώς δείχνουν ότι σε ορισμένες περιπτώσεις η ανοσοθεραπεία μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για λιγότερο επεμβατικές αλλά εξαιρετικά αποτελεσματικές θεραπείες.
Τι γίνεται με τα εμβόλια κατά του καρκίνου
Παράλληλα, το ενδιαφέρον στρέφεται όλο και περισσότερο στα εμβόλια κατά του καρκίνου. Η λογική τους είναι διαφορετική από τα παραδοσιακά εμβόλια πρόληψης: δεν έχουν στόχο να αποτρέψουν την ασθένεια, αλλά να εκπαιδεύσουν το ανοσοποιητικό σύστημα να αναγνωρίσει πρωτεΐνες που βρίσκονται στην επιφάνεια των καρκινικών κυττάρων και να τους επιτεθεί στοχευμένα.
Σε πρόσφατη έρευνα, επιστήμονες του Dana-Farber Cancer Institute δημιούργησαν εξατομικευμένα εμβόλια για εννέα ασθενείς με συγκεκριμένο τύπο καρκίνου του νεφρού. Μετά τη χειρουργική αφαίρεση των όγκων, εμβολιάστηκαν, ώστε να εξαλειφθούν τυχόν υπολειπόμενα καρκινικά κύτταρα. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, και οι εννέα ανέπτυξαν στοχευμένη ανοσολογική αντίδραση και παρέμειναν χωρίς νόσο για χρόνια.
Συμπέρασμα
Παρά τον ενθουσιασμό, οι ειδικοί επιμένουν ότι χρειάζεται ακόμη πολλή δουλειά. Πολλές στρατηγικές που φαίνονται πολλά υποσχόμενες στα πρώτα στάδια δεν καταφέρνουν τελικά να περάσουν με επιτυχία τις κλινικές δοκιμές. Επιπλέον, υπάρχει πάντα το ενδεχόμενο ένα ποσοστό ασθενών να μην ανταποκριθεί ποτέ σε κανένα είδος ανοσοθεραπείας.
Όμως, ακόμη και έτσι, η αλλαγή είναι ήδη ορατή. Για όσους ανταποκρίνονται, η ανοσοθεραπεία δεν παρατείνει απλώς τη ζωή. Σε αρκετές περιπτώσεις, τη μεταμορφώνει.
Διαβάστε επίσης
Ξεκινά η παραγωγή καινοτόμων CAR-T θεραπειών στο ΕΣΥ- Με ποια διαδικασία
«Θέλουμε να θεραπεύσουμε ασθενείς»: Ο Έλληνας επιστήμονας που δοκιμάζει CAR-T κύτταρα στα αυτοάνοσα
CAR-T κύτταρα: Τα «ζωντανά» φάρμακα που κερδίζουν τη μάχη κατά των αιματολογικών καρκίνων
