Επί σχεδόν δύο χρόνια η Νοέλια Καστίγιο πάσχιζε να εξασφαλίσει μια άδεια από το ισπανικό κράτος για να πεθάνει. Απέναντί της δεν είχε μόνο κάποιες απρόσωπες επιτροπές ιατρών και νομικών, αλλά και την ίδια την οικογένειά της.
Οι γονείς της αντέτειναν ότι η Νοέλια, ως ψυχικά διαταραγμένη από την εφηβεία της, δεν πληροί τη βασική προϋπόθεση για την υποβοηθούμενη αυτοκτονία: τη συνειδητή και λελογισμένη απόφαση. Aλλωστε, ήταν υπερβολικά νέα, μόλις 25 ετών. Θεωρητικά, ό,τι και αν της είχε συμβεί είχε μια ολόκληρη ζωή μπροστά της – τουλάχιστον αυτό ισχυρίζονταν ο πατέρας της και οι «Χριστιανοί Συνήγοροι», μια σκληροπυρηνική παραθρησκευτική οργάνωση, η οποία έσπευσε να αγκαλιάσει την οικογένεια Καστίγιο, με απώτερο στόχο να ξεσηκώσει την κοινή γνώμη κατά του νόμου που, από το 2021, επιτρέπει σε Ισπανούς πολίτες την ευθανασία. Και όντως οι Ισπανοί, όπως και εκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον κόσμο που παρακολούθησαν την εξέλιξη της τραγικής υπόθεσης, διχάστηκαν.
Όχι μόνο ανάμεσα στο εάν εγκρίνουν ή όχι την υποβοηθούμενη αυτοκτονία, αλλά και εάν έχει νόημα για τη Νοέλια να ελπίζει σε κάτι άλλο πέρα από την τελειωτική ανακούφισή της. Την είχαν βιάσει. Στην προσπάθειά της να διαφύγει έκανε απόπειρα αυτοκτονίας, τραυματίστηκε σοβαρά και έμεινε παραπληγική. Επί δύο χρόνια τουλάχιστον προσέφευγε σε δικαστήρια και δημόσιους φορείς, εντός και εκτός Ισπανίας, δίνοντας τον αγώνα της ζωής της, παραδόξως για να απαλλαγεί οριστικά από αυτήν. Τελικά η Νοέλια τα κατάφερε, επαναφέροντας το περίπλοκο και τρομακτικά ευαίσθητο θέμα της ευθανασίας. Ένα ζήτημα που, ίσως όσο κανένα άλλο, ωθεί την ανθρώπινη ηθική, τη δικαιοσύνη, τη δεοντολογία, την ίδια την αντίληψη περί ανθρωπιάς στα ακρότατα όριά τους.
Στην Ελλάδα
Πριν από περίπου 10 χρόνια η περίπτωση του Αλέξανδρου Βέλιου επιβεβαίωσε, με έναν εξαιρετικά στενάχωρο και οδυνηρό τρόπο, ότι η ελληνική νομοθεσία παραμένει κατηγορηματικά ενάντια στην ευθανασία. Τον Σεπτέμβριο του 2016, λίγες ημέρες μετά τον θάνατο του δημοσιογράφου, διενεργήθηκε εκταφή κατόπιν διαταγής από τον Εισαγγελέα Πρωτοδικών Αθηνών. Κρίθηκε απαραίτητο η σορός του δημοσιογράφου να υποβληθεί σε post mortem τοξικολογικές και ιστολογικές εξετάσεις ώστε να διαπιστωθεί ή να αποκλειστεί το ενδεχόμενο τέλεσης αξιόποινων πράξεων, προφανώς σε σχέση με τις συνθήκες θανάτου του Βέλιου.
Ο οποίος, λόγω της μαχητικής δημόσιας υπεράσπισης του δικαιώματός του να πεθάνει όπως και όταν εκείνος επιθυμούσε, είχε καταστήσει τον εαυτό του τον κατεξοχήν ύποπτο για το αδίκημα της υποβοηθούμενης αυτοκτονίας. Επί μακρόν ο Αλέξανδρος Βέλιος επιχειρηματολογούσε υπέρ της ευθανασίας αφότου είχε χάσει κάθε ελπίδα ίασης από τον καρκίνο. Δήλωνε πως έχει προγραμματίσει τον θάνατό του σε ειδικό κέντρο στην Ελβετία, ενώ εξέδωσε ακόμη και ένα δοκίμιο 64 σελίδων υπό τον τίτλο «Εγώ και ο θάνατός μου» και τον εύγλωττο υπότιτλο «Το δικαίωμα στην ευθανασία» (εκδ. Ροές).
Ωστόσο, η ελληνική δικαιοσύνη, πάντα με βάση την εθνική νομοθεσία, δεν είχε καμία πρόθεση να συμμεριστεί ή να ανεχτεί τις θέσεις του Αλέξανδρου Βέλιου. Απεναντίας, ο εισαγγελέας θέλησε να διαλευκάνει πλήρως την υπόθεση, έτσι ώστε να διαλυθεί οποιαδήποτε υπόνοια ότι ο Βέλιος αυτοκτόνησε με τη βοήθεια κάποιου τρίτου προσώπου.
Η περίπτωση του Αλέξανδρου Βέλιου επιβεβαίωσε, με έναν εξαιρετικά στενάχωρο και οδυνηρό τρόπο, ότι η ελληνική νομοθεσία παραμένει κατηγορηματικά ενάντια στην ευθανασία
Εντέλει οι εξετάσεις που παρήγγειλε ο εισαγγελέας πιστοποίησαν ότι το τέλος του Βέλιου επήλθε από υπερβολική δόση πολύ ισχυρών ηρεμιστικών και παυσίπονων φαρμάκων. Τα οποία ο θανών έλαβε εντελώς εκουσίως και με πλήρη συνείδηση ότι ο οργανισμός του, ήδη τρομερά εξασθενημένος από τη μακροχρόνια πάλη με τον καρκίνο, τις θεραπείες κ.ο.κ., θα ήταν αδύνατον να μεταβολίσει. Θα έλεγε κανείς ότι η επιμονή της Δικαιοσύνης να εξαφανίσει κάθε υποψία ή ασάφεια γύρω από το πώς απεβίωσε ο Βέλιος, κυρίως λόγω των διαστάσεων που είχε λάβει στη δημόσια σφαίρα η περιπέτειά του, είχε παραδειγματικό, «παιδαγωγικό» χαρακτήρα. Να μην υπάρξει δηλαδή καμία αφορμή και κανένα προηγούμενο ώστε να αμφισβητηθεί η διά νόμου άτεγκτη απαγόρευση της ευθανασίας στη χώρα μας.
Τυπικά, σύμφωνα με τον Ποινικό Κώδικα, η υποβοήθηση ή συνδρομή στην αυτοχειρία, όπως και η συναινετική ανθρωποκτονία αποτελούν αξιόποινες βαριές εγκληματικές πράξεις εξίσου με την ανθρωποκτονία εκ προθέσεως.
Η παθητική ευθανασία
Η διατύπωση των οικείων άρθρων (300 και 301) είναι χαρακτηριστική: «Όποιος αποφάσισε και εκτέλεσε ανθρωποκτονία ύστερα από σπουδαία και επίμονη απαίτηση του θύματος και από οίκτο γι’ αυτόν που έπασχε από ανίατη ασθένεια τιμωρείται με φυλάκιση». Επίσης, «όποιος με πρόθεση κατέπεισε άλλον να αυτοκτονήσει, αν τελέστηκε η αυτοκτονία ή έγινε απόπειρά της, καθώς και όποιος έδωσε βοήθεια κατ’ αυτήν τιμωρείται με φυλάκιση».
Βάσει των προηγουμένων, ο Αλέξανδρος Βέλιος ήταν κατά νόμον ένοχος για την αυτοκτονία του. Αν όμως είχε επιλέξει μια άλλη, λιγότερο ηχηρή οδό για να τερματίσει τη ζωή του, αν είχε προτιμήσει τη λεγόμενη «παθητική ευθανασία», τότε ο εισαγγελέας δεν θα άνοιγε ξανά τον φάκελό του. Διότι η Ελληνική Δικαιοσύνη δεν τη θεωρεί κατ’ αρχήν παράνομη και δεν επιδιώκει τον ποινικό κολασμό των εμπλεκόμενων, π.χ. στη διακοπή μιας θεραπείας, ακόμη και εάν αυτό συνεπάγεται τον βέβαιο και αναπόφευκτο θάνατο του ασθενούς. Έτσι, αναγνωρίζεται εμπράκτως το δικαίωμα ενός ανθρώπου που πάσχει από μια πολύ σοβαρή ή ανίατη ασθένεια να σταματήσει τη λήψη της φαρμακευτικής αγωγής, επιλέγοντας κατ’ ουσίαν να υποκύψει τελειωτικά στη νόσο. Στη συγκεκριμένη εκδοχή της, ως «παθητική», η ευθανασία ταυτίζεται με τον θάνατο από φυσιολογικά αίτια, εξ ου και δεν αντίκειται στον νόμο. Αρκεί βεβαίως το τέλος να είναι προδιαγεγραμμένο από επιστημονικής άποψης και ο ασθενής να έχει συγκατατεθεί εκουσίως και έχοντας σώας τας φρένας στη διακοπή της θεραπείας του.
Η 25χρονη Νοέλια Καστίγιο που δίχασε την ισπανική κοινωνία κατάφερε τελικά να εγκριθεί από το κράτος η υποβοηθούμενη αυτοκτονία της
Ασφαλώς, το μέγα ηθικό ζήτημα τίθεται σε περιπτώσεις όπου η βλάβη της υγείας του ασθενή κρίνεται μη αναστρέψιμη και ο ίδιος δεν είναι καν σε θέση να επικοινωνήσει με τον περίγυρο των οικείων του ώστε να γνωστοποιήσει την πρόθεσή του να πεθάνει. Συνήθως πρόκειται για ασθενείς σε κατάσταση τελικού σταδίου, με τη διατήρησή τους στη ζωή να στερείται νοήματος – ή, ακόμη χειρότερα, να έχει καταντήσει ένα μαρτύριο για τον πάσχοντα. Σε περιπτώσεις αυτής της κατηγορίας η νομοθεσία πολλών κρατών ανά την Ευρώπη και τον κόσμο δεν καταλογίζει εγκληματική πρόθεση στα άτομα που συμμετέχουν σε μια παθητική ευθανασία. Σε αυτά τα κράτη συμπεριλαμβάνονται η Ελλάδα και η Τουρκία, όχι όμως λ.χ. η Ρωσία.
Σε ό,τι αφορά την Ενωμένη Ευρώπη ούτε στη νομοθεσία της Ε.Ε. ούτε στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου περιλαμβάνονται διατάξεις που να δεσμεύουν τα κράτη-μέλη σε σχέση με την ευθανασία. Η ίδια η έννοια της ευθανασίας, άλλωστε, συχνά ερμηνεύεται διαφορετικά από χώρα σε χώρα, ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει νίψει τας χείρας της επί του ζητήματος, δηλώνοντας ότι η Ε.Ε. δεν είναι σε θέση να διευθετήσει το θέμα της ευθανασίας κατά τρόπο διεξοδικό, ενιαίο και ολοκληρωμένο.
Τι ισχύει στην Ε.Ε.
Παρ’ όλα αυτά, η Ισπανία, η οποία είναι στο προσκήνιο το τρέχον διάστημα λόγω της παγκόσμιας δημοσιότητας που προσέλκυσε η τραγωδία της 25χρονης Νοέλια Καστίγιο, είναι μία από τις 4 χώρες της Ε.Ε. όπου ισχύει η νομική κάλυψη της ενεργητικής ευθανασίας. Οι υπόλοιπες τρεις είναι το Βέλγιο, το Λουξεμβούργο και η Ολλανδία, με την τελευταία να είναι και η πρώτη στον κόσμο που, από το 2002, προχώρησε στη νομιμοποίηση της ευθανασίας ή της υποβοηθούμενης θανάτωσης. Συναφώς, στη Γερμανία, στην Αυστρία και την Ιταλία επιτρέπεται μόνο η υποβοηθούμενη αυτοκτονία.
Η προσέγγιση της Ολλανδίας στο ζήτημα της ευθανασίας αποτελεί το σταθερό σημείο αναφοράς τόσο για τους υπέρμαχους του δικαιώματος στην ελευθερία επιλογής για την τελική έξοδο από τη ζωή όσο και για τους πολέμιους. Το πλέον έγκυρο και ενημερωμένο παρατηρητήριο όλων των σχετικών εξελίξεων είναι η Παγκόσμια Ομοσπονδία Ενώσεων για το Δικαίωμα στον Θάνατο (World Federation of Right to Die Societies), ένας φορέας που καταγράφει τις διεθνείς τάσεις περί ευθανασίας.
Αλλά ειδικά σε ό,τι αφορά την Ολλανδία, η αποποινικοποίηση της ευθανασίας έγινε συντεταγμένα με τη θέσπιση ενός αυστηρού πλαισίου 6 θεμελιωδών προϋποθέσεων, ώστε να διασφαλίζεται απολύτως ότι αφενός ο υποψήφιος προς ευθανασία έχει αναλυτική και ολοκληρωμένη εικόνα της κατάστασης της υγείας του και η κατάσταση αυτή είναι τόσο επώδυνη ώστε να μην υποφέρεται και να οδηγεί σε βέβαιο θάνατο βάσει πολλαπλών ιατρικών γνωματεύσεων. Αφετέρου, το ίδιο το άτομο που ζητά την ευθανασία να έχει αποφασίσει συνειδητά και εκούσια ότι μόνο ο θάνατος μπορεί να φέρει τη λύτρωση από τον πόνο.
Μάλιστα, στους ασθενείς συμπεριλαμβάνονται ακόμη και παιδιά (από την ηλικία των 12 ετών και άνω), φυσικά υπό τον όρο ότι οι γονείς τους συναινούν. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, η ολλανδική νομοθεσία υπογραμμίζει ότι η ευθανασία δεν είναι ούτε δικαίωμα του εκάστοτε ενδιαφερόμενου, αλλά ούτε και υποχρέωση των γιατρών να τερματίζουν κατά την κρίση τους τη ζωή οποιουδήποτε, ακόμη και νοσούντων τελικού σταδίου.
Η λύτρωση
Ύστερα από 23 χρόνια νομιμοποίησης της ευθανασίας, η αποδοχή της από την ολλανδική κοινωνία είναι σχεδόν καθολική – της τάξης του 87%, σύμφωνα με μια σφυγμομέτρηση του 2019. Εξίσου σημαντικό είναι όμως το συμπέρασμα των αρμοδίων ότι, παρά την εκτίναξη των περιστατικών ανάμεσα στο 2002 και το 2023, υπερβαίνοντας τελικά τα 9.000, δεν έχει παρατηρηθεί καμία περίπτωση κατάχρησης του δικαιώματος στην υποβοηθούμενη θανάτωση. Υπάρχει δε αυξημένη προσοχή των Αρχών για τυχόν ασυνήθιστη αύξηση των αιτήσεων προς ευθανασία μεταξύ ευπαθών και ευάλωτων ομάδων του πληθυσμού, όπως οι πάσχοντες από κατάθλιψη και λοιπά σοβαρά ψυχικά νοσήματα, άτομα του λούμπεν κοινωνικού περιθωρίου, ανήκοντα σε εθνοτικές μειονότητες κ.λπ.
Σε ορισμένες χώρες της Ε.Ε. (Ιρλανδία, Γαλλία, Μάλτα, Σλοβενία κ.ά.) υπάρχουν εν εξελίξει ζυμώσεις για τη νομιμοποίηση της ευθανασίας. Μεταξύ αυτών βρίσκεται και η Κύπρος. Τον Ιούνιο του 2025 η βουλευτής του ΑΚΕΛ Ειρήνη Χαραλαμπίδου εισηγήθηκε τη νομιμοποίηση της υποβοηθούμενης αυτοκτονίας για ασθενείς τελικού σταδίου. Η πρόταση της κυρίας Χαραλαμπίδου δίχασε την κυπριακή κοινωνία και μέχρι στιγμής παραμένει σε εκκρεμότητα.
Στις ΗΠΑ
Σύμφωνα με τους υπολογισμούς της Παγκόσμιας Ομοσπονδίας Ενώσεων για το Δικαίωμα στον Θάνατο, σήμερα 350 εκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον κόσμο έχουν το δικαίωμα να επιλέξουν ένα αξιοπρεπές και προαποφασισμένο τέλος αντί την αναξιοπρέπεια δίχως ορατό τέλος – ως ανίατοι ασθενείς πάντα.
Εκτός από την Ολλανδία, το Βέλγιο, το Λουξεμβούργο και την Ισπανία, η ενεργητική ευθανασία είναι νόμιμη επίσης στον Καναδά, στην Αυστραλία, στη Νέα Ζηλανδία, στην Κολομβία και το Εκουαδόρ. Οι διαφοροποιήσεις, ωστόσο, είναι πάμπολλες. Στην Πορτογαλία, φερ’ ειπείν, η νομιμοποίηση της ευθανασίας ψηφίστηκε το 2023 από το τοπικό Κοινοβούλιο, αλλά ακόμη δεν έχει συμπεριληφθεί στους νόμους του πορτογαλικού κράτους.
Στις ΗΠΑ, η ευθανασία έχει αναβαπτιστεί, κατ’ ευφημισμόν, σε «ιατρικώς υποβοηθούμενη αποβίωση» ή εναλλακτικά «Θάνατος με Αξιοπρέπεια» και θεωρείται νόμιμη σε 12 Πολιτείες (Ουάσινγκτον, Ορεγκον, Μοντάνα, Βερμόντ, Καλιφόρνια, Κολοράντο, Χαβάη, Νιου Τζέρσι, Μέιν, Νέο Μεξικό, Ντελάγουερ, Ιλινόις).
Ως προς τα ισχύοντα στην αντίπερα όχθη του Ατλαντικού, αρκετά ιδιότυπη είναι η περίπτωση του Περού, ενός κράτους που πειθαναγκάστηκε, τρόπον τινά, να αποποινικοποιήσει την ευθανασία από μία συγκεκριμένη γυναίκα. Η Άνα Εστράντα διεκδίκησε με πείσμα το δικαίωμά της να πεθάνει, έχοντας περάσει μια μαρτυρική ζωή ως τα 47 της χρόνια. Αλλεπάλληλες ασθένειες, αμέτρητες επεμβάσεις, καθήλωση σε αναπηρικό αμαξίδιο, τραχειοστομία ήταν μερικά μόνο από τα προβλήματα υγείας που αντιμετώπιζε από παιδί. Εν τω μεταξύ, είχε κατορθώσει να σπουδάσει ψυχολογία, παλεύοντας με νύχια και με δόντια ενάντια στο ίδιο της το σώμα που δεν έκανε τίποτε άλλο από το να την προδίδει. Τελικά, ο εντατικός ακτιβισμός της απέφερε την ύστατη δικαίωση και την απαλλαγή της από μια ζωή που, όπως η ίδια η Εστράντα έκρινε, ήταν αβίωτη.
Διαβάστε επίσης
Το δικαίωμα στην «τελική έξοδο» – Γιατί 6 στους 10 Έλληνες λένε «ναι» στην ευθανασία
Τι πιστεύουν οι Έλληνες για την ευθανασία και τις παρένθετες μητέρες – Μια ανατρεπτική έρευνα
