«Μια ωρολογιακή βόμβα που μετρά αντίστροφα «σιωπηλά», σχεδόν αόρατα, μέχρι τη στιγμή που η έκρηξη γίνεται αναπόφευκτη». Με αυτή τη δραματική, αλλά ρεαλιστική μεταφορά περιγράφουν σήμερα πολλοί επιστήμονες τον καρκίνο των ωοθηκών. Πρόκειται για μια νόσο που συχνά εξελίσσεται αθόρυβα μέσα στο σώμα, χωρίς σαφή προειδοποιητικά σημάδια, μέχρι τη στιγμή που έχει ήδη εξαπλωθεί και επηρεάσει ζωτικά όργανα.
Η «σιωπηλή» αυτή φύση της νόσου αποτελεί και τον βασικό λόγο για τον οποίο ο καρκίνος των ωοθηκών παραμένει παραμένει η γυναικολογική κακοήθεια με τα μεγαλύτερα ποσοστά θνησιμότητας παγκοσμίως. Παρά τη σημαντική πρόοδο που έχει σημειωθεί τις τελευταίες δεκαετίες στην ιατρική έρευνα, στις θεραπείες και στις χειρουργικές τεχνικές, η νόσος εξακολουθεί να εμφανίζει υψηλά ποσοστά θνησιμότητας σε παγκόσμιο επίπεδο.
Σύμφωνα με τον διεθνή οργανισμό World Ovarian Cancer Coalition, περισσότερες από 210.000 γυναίκες χάνουν κάθε χρόνο τη ζωή τους από τη συγκεκριμένη μορφή καρκίνου. Το ανησυχητικό αυτό στοιχείο οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι η διάγνωση πραγματοποιείται συχνά σε προχωρημένο στάδιο, όταν οι θεραπευτικές επιλογές είναι πλέον περιορισμένες. Σε αντίθεση με άλλες μορφές καρκίνου, όπως ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας ή του μαστού, δεν υπάρχει ακόμη καθιερωμένη και αξιόπιστη εξέταση πληθυσμιακού ελέγχου που να μπορεί να εντοπίζει τη νόσο στα πρώιμα στάδια.
Μια πανευρωπαϊκή πρωτοβουλία για να αλλάξει το τοπίο
Το επιστημονικό και κοινωνικό αυτό αδιέξοδο επιχειρεί να αντιμετωπίσει μια φιλόδοξη πανευρωπαϊκή πρωτοβουλία υψηλής στρατηγικής σημασίας που υλοποιείται στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής αποστολής για τον καρκίνο (EU Mission on Cancer) του Horizon Europe. Το έργο DISARM θέτει στόχο να «αφοπλίσει» τον κίνδυνο πριν ακόμη η νόσος εκδηλωθεί κλινικά, δημιουργώντας ένα νέο πρότυπο πρόληψης, έγκαιρης διάγνωσης και εξατομικευμένης φροντίδας για τον κληρονομικό καρκίνο των ωοθηκών — μια μορφή της νόσου που σήμερα γνωρίζουμε ότι αφορά περίπου το 15% των περιστατικών.
Με συνολικό προϋπολογισμό 13,2 εκατομμύρια ευρώ, το DISARM ξεκίνησε πρόσφατα υπό τον συντονισμό του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Συστημάτων Επικοινωνίας και Υπολογιστών (ΕΠΙΣΕΥ) του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου (ΕΜΠ) και φέρνει μαζί 28 εταίρους από 12 χώρες — μεταξύ των οποίων το Ηνωμένο Βασίλειο και ο Καναδάς — συγκροτώντας ένα ισχυρό, πολυεπιστημονικό σχήμα που συνδέει έρευνα, τεχνολογία, αγορά, δημόσια πολιτική και, μάλιστα, τη φωνή των ίδιων των ασθενών.
Τον συντονισμό του έργου έχει αναλάβει το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Συστημάτων Επικοινωνίας και Υπολογιστών (ΕΠΙΣΕΥ) του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, μέσα από την ερευνητική ομάδα I-SENSE, ενώ η κλινική εποπτεία του έργου ασκείται από το Portuguese Institute of Oncology Lisbon (ΙPOL).
Όπως εξηγεί ο δρ. Άγγελος Αμδίτης, επιστημονικός υπεύθυνος του έργου και Διευθυντής Έρευνας και Ανάπτυξης του ΕΠΙΣΕΥ: «Στη μάχη με τον καρκίνο, η γνώση είναι δύναμη και οι νέες τεχνολογίες λειτουργούν ως πολλαπλασιαστής αυτής της δύναμης. Στο DISARM αξιοποιούμε προηγμένες ψηφιακές τεχνολογίες, όπως η τεχνητή νοημοσύνη, για να μετατρέψουμε την πληροφορία σε πρόβλεψη και την πρόβλεψη σε έγκαιρη δράση».
Ο ρόλος της κληρονομικότητας και η δύναμη των δεδομένων
Η κατανόηση της κληρονομικής διάστασης της νόσου αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα επιστημονικά βήματα των τελευταίων ετών. «Σήμερα γνωρίζουμε ότι ένα σημαντικό ποσοστό περιστατικών καρκίνου των ωοθηκών έχει κληρονομική βάση», εξηγεί η δρ. Δήμητρα Διονυσίου, επιστημονική συν-συντονίστρια του έργου και επικεφαλής του τμήματος Health Technologies της ερευνητικής ομάδας I-SENSE. «Αυτό ανοίγει ένα κρίσιμο παράθυρο δυνατοτήτων για πρόληψη και έγκαιρη διάγνωση. Στο DISARM θα αξιοποιήσουμε μια σειρά από πραγματικά πρωτοπόρες τεχνολογίες – που επαναπροσδιορίζουν τις δυνατότητες της σύγχρονης ιατρικής-, για να αναπτύξουμε και να επικυρώσουμε σύνθετους μοριακούς δείκτες διάγνωσης. Θα εξετάσουμε τι απαιτείται ώστε ένα μοντέλο πρόβλεψης κινδύνου, που συνδυάζει πλήθος από γενετικά, επιδημιολογικά και άλλα δεδομένα, να μπορεί να χρησιμοποιείται πλέον συστηματικά από την ιατρική κοινότητα».
Μέσα από αυτή τη διαδικασία, οι ερευνητές φιλοδοξούν να δημιουργήσουν μια νέα γενιά εργαλείων, που θα επιτρέπουν τον έγκαιρο εντοπισμό γυναικών με αυξημένο γενετικό κίνδυνο, καθώς και την ανάπτυξη εξατομικευμένων στρατηγικών παρακολούθησης και φροντίδας. Παράλληλα, το έργο θα δημιουργήσει μία από τις πιο ολοκληρωμένες ευρωπαϊκές βάσεις δεδομένων για τον καρκίνο των ωοθηκών, η οποία θα αποτελέσει πολύτιμο εργαλείο για μελλοντική έρευνα.
Μια ισχυρή διεθνής κοινοπραξία με ελληνικό πυρήνα
Η κοινοπραξία του DISARM συγκεντρώνει ορισμένους από τους κορυφαίους οργανισμούς στον κόσμο στον τομέα της ιατρικής έρευνας και της βιοϊατρικής τεχνολογίας. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται το Imperial College London, το University of Birmingham, το Πανεπιστήμιο της Λιέγης στο Βέλγιο, το Πανεπιστήμιο της Λα Ριόχα στην Ισπανία και ο παγκόσμιος οργανισμός World Ovarian Cancer Coalition στον Καναδά.
Ιδιαίτερα ισχυρή είναι και η ελληνική συμμετοχή. Εκτός από τον συντονιστικό ρόλο του ΕΠΙΣΕΥ, στο έργο συμμετέχουν το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, το Εθνικό Κέντρο Έρευνας Φυσικών Επιστημών «Δημόκριτος», το Εθνικό Κέντρο Έρευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης, η Ελληνική Ομοσπονδία Καρκίνου και η 1η Υγειονομική Περιφέρεια Αττικής.
Μέσα από αυτή τη συνεργασία διαμορφώνεται σταδιακά ένας ισχυρός επιστημονικός και τεχνολογικός πυρήνας στην Ελλάδα, ο οποίος φιλοδοξεί να συμβάλλει ουσιαστικά στην ευρωπαϊκή στρατηγική για την αντιμετώπιση του καρκίνου.
Χαρτογραφώντας τον κίνδυνο πριν εκδηλωθεί
Στο επίκεντρο της ερευνητικής προσπάθειας βρίσκεται η ανάπτυξη και επικύρωση προηγμένων εργαλείων πρόβλεψης κινδύνου. Ένα από τα σημαντικότερα είναι το CanRisk, ένα ψηφιακό μοντέλο που ενσωματώνει δεδομένα οικογενειακού ιστορικού, γενετικών μεταλλάξεων, ορμονικών και αναπαραγωγικών παραγόντων.
Το εργαλείο, που αναπτύχθηκε υπό την καθοδήγηση του καθηγητή του Πανεπιστημίου Cambridge Αντώνη Αντωνίου, παράγει μια εξατομικευμένη εκτίμηση κινδύνου εμφάνισης καρκίνου σε διαφορετικές ηλικιακές φάσεις της ζωής μιας γυναίκας. Ήδη προτείνεται από διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες, όπως αυτές της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ιατρικής Ογκολογίας.
Στο πλαίσιο του DISARM, το εργαλείο αυτό θα δοκιμαστεί σε πραγματικές συνθήκες κλινικής πρακτικής μέσα από μια πολυκεντρική κλινική δοκιμή σε τέσσερις χώρες — Λιθουανία, Πορτογαλία, Τσεχία και Ελλάδα. Περίπου 2.000 άτομα με αυξημένο γενετικό κίνδυνο θα συμμετάσχουν στη μελέτη, προσφέροντας πολύτιμα δεδομένα για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας και της βιωσιμότητας της νέας προσέγγισης.
Από το εργαστήριο στο σύστημα υγείας
Παράλληλα, το έργο θα προχωρήσει στην κλινική επικύρωση τριών καινοτόμων εξετάσεων υγρής βιοψίας για την έγκαιρη ανίχνευση καρκίνου των ωοθηκών. Οι εξετάσεις αυτές βασίζονται στην ανάλυση μοριακών «αποτυπωμάτων» που κυκλοφορούν στο αίμα και σχετίζονται με την έναρξη και την εξέλιξη της νόσου. Η προσέγγιση είναι ελάχιστα επεμβατική και θα μπορούσε στο μέλλον να μετατρέψει μια απλή αιμοληψία σε εργαλείο έγκαιρης διάγνωσης.
Το επόμενο διάστημα, θέτοντας ως στόχο τη συλλογή περίπου 2000 δειγμάτων υγρής βιοψίας από ασθενείς με καρκίνο των ωοθηκών και υγιείς εθελοντές, το DISARM θα προχωρήσει στην κλινική επικύρωση τριών καινοτόμων εξετάσεων για την έγκαιρη ανίχνευση καρκίνου των ωοθηκών μέσα από μια μεγάλης κλίμακα μελέτη που θα υλοποιηθεί σε 5 χώρες. Το ιατρικό σκέλος αυτής της μελέτης συντονίζεται από τη Θεραπευτική Κλινική της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ-ΓΝΑ Αλεξάνδρα.
«Ο στόχος μας είναι στο μέλλον, μέσα από μια απλή αιμοληψία, να καθίσταται δυνατή η ανίχνευση βιολογικών ‘αποτυπωμάτων’ του καρκίνου σε πρώιμο στάδιο, όταν οι συμβατικές απεικονιστικές ή βιοχημικές μέθοδοι δεν είναι ακόμη διαγνωστικά επαρκείς», επισημαίνει ο Μιχάλης Λιόντος, επικουρικός επιμελητής στην Ογκολογική Μονάδα της Θεραπευτικής Κλινικής του Νοσοκομείου Αλεξάνδρα, και Επίκουρος Καθηγητής της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ.
Τα δεδομένα αυτά θα συνδυαστούν με προηγμένα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης που αναπτύσσει το ΕΠΙΣΕΥ, δημιουργώντας νέα αλγοριθμικά εργαλεία πρόβλεψης.
Μια νέα εποχή πρόληψης
Πέρα από την τεχνολογική καινοτομία, το DISARM δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην εκπαίδευση επαγγελματιών υγείας, στην ενημέρωση των πολιτών και στη διαμόρφωση πολιτικών υγείας που θα επιτρέψουν την ευρεία υιοθέτηση των νέων εργαλείων.
Όπως τονίζει η Δρ Φατίμα Βαζ, διευθύντρια Ιατρικής Ογκολογίας στο IPO Lisboa και κλινική συντονίστρια του έργου, η ευαισθητοποίηση του πληθυσμού, η ενίσχυση της πρόληψης και η διασφάλιση ισότιμης πρόσβασης των γυναικών σε γενετικό έλεγχο αποτελούν κρίσιμους πυλώνες της ευρωπαϊκής στρατηγικής για τον καρκίνο.
Η φιλοδοξία των ερευνητών είναι ότι η συνδυασμένη αξιοποίηση γενετικής γνώσης, ψηφιακών τεχνολογιών και νέων διαγνωστικών μεθόδων θα ανοίξει τον δρόμο για μια νέα εποχή στην αντιμετώπιση του καρκίνου των ωοθηκών — μια εποχή όπου η νόσος θα μπορεί να εντοπίζεται πριν ακόμη εμφανιστούν τα πρώτα συμπτώματα.
Με άλλα λόγια, μια εποχή όπου η «ωρολογιακή βόμβα» δεν θα προλαβαίνει ποτέ να εκραγεί.
Διαβάστε επίσης
Καρκίνος ωοθηκών: 5 «σιωπηλά» συμπτώματα που δεν πρέπει να αγνοούν οι γυναίκες
Καρκίνος ωοθηκών: Πώς μια απλή επέμβαση μπορεί να σώσει ζωές
Νανοσωματίδια εναντίον όγκων στις ωοθήκες, χωρίς παρενέργειες – Νέο «εργαλείο» από το ΜΙΤ
