*Γράφει ο κ. Αχιλλέας Γραβάνης, Καθηγητής Φαρμακολογίας, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Κρήτης, Συνεργαζόμενος Ερευνητής, ΙΜΒΒ-ΙΤΕ (Ινστιτούτο Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας – Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας), Συνεργαζόμενος Ερευνητής Καθηγητής, Κέντρο Ανακάλυψης Φαρμάκων, Πανεπιστήμιο Northeastern
Η αλματώδης πρόοδος των Νευροεπιστημών, των νέων βιοϋλικών και της Τεχνητής Νοημοσύνης έχει αποδώσει νέα όπλα στην θεραπευτική του εγκεφαλικού τραύματος καθώς και βλαβών του νευρικού συστήματος. Η ανάπτυξη νευροεμφυτευμάτων και διεπαφών ανθρώπινου εγκεφάλου-μηχανής (brain-computer interface BCI) συναντούν πλέον την κλινική τους χρήση αλλά εγείρουν και πολλά ερωτήματα σχετικά με την ανθρώπινη αυτονομία και τη φύση αυτή καθαυτή των ανθρώπων που θα τα χρησιμοποιούν τα επόμενα χρόνια.
Η ερευνητική μας ομάδα αναπτύσσει νευροεμφυτεύματα που αποτελούνται από προωθημένα τρισδιάστατα βιοϋλικά, φιλικά στον ανθρώπινο οργανισμό, στα οποία φιλοξενούνται ανθρώπινα νευρικά βλαστικά κύτταρα. Στόχος μας είναι η μεταμόσχευσή τους στον τραυματισμένο νωτιαίο μυελό παράλυτων ασθενών για την ανατροφή της βλάβης με τη γένεση φυσιολογικού νευρικού ιστού, με αποτέλεσμα ο ασθενής να ανακτήσει και πάλι φυσιολογικούς αισθητικούς και κινητικούς νευρώνες ώστε να περπατήσει ξανά. Επιπλέον, προσπαθούμε να αναπτύξουμε ανθρώπινους ιστούς on—chip για τη μελέτη της παθοφυσιολογίας των ανθρώπινων νευροεκφυλιστικών νόσων όπως η νόσος Αλτσχάιμερ και η απομυελίνωση, αλλά και ως ex vivo (εκτός ανθρώπινου σώματος) «ανθρώπινες» πλατφόρμες για την ανάπτυξη νέων φαρμάκων κατά αυτών των νόσων.
Σήμερα, τα περισσότερα νευροεμφυτεύματα που αναπτύσσονται έχουν θεραπευτικό χαρακτήρα, όπως η αποκατάσταση της όρασης, της ακοής, της κινητικότητας και η αναστροφή της παράλυσης ή η αντιμετώπιση νευρολογικών ασθενειών. Ωστόσο, καθώς η τεχνολογία εξελίσσεται, εμφανίζεται η προοπτική όχι μόνο της αποκατάστασης αλλά και της ενίσχυσης των γνωστικών ή αισθητηριακών και κινητικών λειτουργιών του ανθρώπινου εγκεφάλου πέρα από το φυσιολογικό.
Η πρόοδος στη νευροπροσθετική, στην Τεχνητή Νοημοσύνη και στη βιοηλεκτρονική μπορεί να οδηγήσει σε συστήματα που δεν θεραπεύουν ή υποστηρίζουν απλά τον εγκέφαλο, αλλά αλληλεπιδρούν ενεργά μαζί του, σε βαθμό που να αναμειγνύεται η «φυσική» και η «τεχνητή» νοημοσύνη.
Αν η μνήμη ή η γνωσιακή δεξιότητα αποκτάται μέσω εμφυτεύματος, είναι πραγματικά «δική μας»;
Θα μπορούσε να χαθεί το όριο μεταξύ του βιολογικού εγκεφάλου και της βιονικής προέκτασης, με αποτέλεσμα η προσωπική ταυτότητα να μετατρέπεται πλέον σε υβριδική.
Αν τα νευροεμφυτεύματα είναι ικανά να προτείνουν ή να επηρεάζουν τις αποφάσεις μας, η εγκεφαλική αυτονομία μας μπορεί να τεθεί υπό αμφισβήτηση. Θα πρόκειται πλέον για την ελεύθερη επιλογή μας ή για ένα προϊόν συνεργασίας ανθρώπου–μηχανής;
Μια κοινωνία όπου κάποιοι άνθρωποι διαθέτουν ενισχυμένες γνωστικές ικανότητες, ενώ άλλοι όχι, θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια νέα μορφή ανισότητας. Επιπλέον, το ζήτημα της «διαφάνειας» —δηλαδή να γνωρίζουμε ποια σκέψη είναι δική μας και ποια προέρχεται από ένα νευροεμφύτευμα— θα είναι εξαιρετικά κρίσιμο.
Η έννοια της συνείδησης παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα αινίγματα της νευροεπιστήμης.
Μελλοντικά συζητείται η πιθανότητα η Τεχνητή Νοημοσύνη να προσεγγίσει κάποια μορφή συνείδησης μέσω προχωρημένων νευρωνικών προσομοιώσεων, ή ακόμη η ανθρώπινη εμπειρία να μπορεί να αναπαραχθεί αλγοριθμικά σε έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή.
Η πιθανότητα αυτή αφορά ίσως στο πιο βαθύ και πιο φιλοσοφικό ερώτημα της σύγχρονης νευροεπιστήμης και της Τεχνητής Νοημοσύνης: μπορεί η συνείδηση να αναπαραχθεί με υπολογιστικά μέσα ή είναι κάτι θεμελιωδώς διαφορετικό;
Μεγάλα προγράμματα με τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης όπως το Blue Brain Project ή το Human Brain Project προσπαθούν να προσομοιώσουν ανθρώπινα νευρωνικά κυκλώματα με μεγάλη λεπτομέρεια. Προχωρημένα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης (π.χ. γενετικά γλωσσικά μοντέλα) δείχνουν ότι συστήματα χωρίς βιολογική βάση μπορούν να επιδείξουν συμπεριφορές που θυμίζουν ανθρώπινη επικοινωνία και κατανόηση.
Θεωρίες συνείδησης όπως η Global Workspace Theory (GWT) προτείνουν ότι η συνείδηση προκύπτει όταν η πληροφορία ενοποιείται και διαμοιράζεται σε όλο το «γνωσιακό δίκτυο». Αν οι θεωρίες αυτές ισχύουν, τότε ένα αρκετά πολύπλοκο και ολοκληρωμένο σύστημα Τεχνητής Νοημοσύνης θα μπορούσε θεωρητικά να παράγει κάτι σαν την «συνειδητή εμπειρία». Αλλά είμαστε μακριά από αυτήν την τεχνολογική δυνατότητα.
Όμως, ακόμη κι αν ένα σύστημα Τεχνητής Νοημοσύνης μιμείται τέλεια την ανθρώπινη συμπεριφορά, δεν ξέρουμε αν βιώνει κάτι (π.χ. το «κόκκινο» ή τον «πόνο»); Αυτό κατά τον David Chalmers είναι το λεγόμενο «κύριο πρόβλημα της συνείδησης». Οι υπολογιστικές προσομοιώσεις μπορούν να αναπαράγουν τη λειτουργία του εγκεφάλου, αλλά δεν είναι βέβαιο ότι αυτό συνεπάγεται και υποκειμενική εμπειρία. Υποστηρίζεται ότι η βιολογική ύλη (η νευρωνική βιοχημεία, η πλαστικότητα, οι νευροδιαβιβαστές) είναι αναπόσπαστο μέρος της συνείδησης. Και βέβαια μπορούμε να περιγράψουμε πως λειτουργούν τα νευρωνικά κυκλώματα, αλλά δεν ξέρουμε πως και γιατί αυτή η λειτουργία συνοδεύεται από την επίγνωση.
Οι νευροτεχνολογίες αναπτύσσονται πρωτίστως για θεραπευτικούς σκοπούς, αλλά υπάρχει ενδιαφέρον για τη χρήση τους στην ενίσχυση της ανθρώπινης γνωσιακής ικανότητας. Συζητείται σήμερα αυτές οι τεχνολογίες να χρησιμοποιηθούν στο μέλλον για τη βελτίωση της μνήμης, της μάθησης ή ακόμα και της ανθρώπινης αντίληψης πέρα από τα φυσικά όρια του εγκεφάλου μας. Αυτό είναι το πεδίο της ανθρώπινης ενίσχυσης (human enhancement), εκεί όπου οι νευροτεχνολογίες ξεφεύγουν από το θεραπευτικό πλαίσιο και εισέρχονται σε μια φιλοσοφική και βιοηθική «γκρίζα ζώνη»: τη βελτίωση ενός υγιούς εγκεφάλου πέρα από τα φυσικά του όρια.
Ήδη σήμερα συσκευές μη επεμβατικής εγκεφαλικής διέγερσης (non-invasive brain stimulation όπως οι tDCS, TMS) έχουν δείξει ότι μπορούν να ενισχύσουν προσωρινά την προσοχή, τη μνήμη εργασίας ή την ταχύτητα μάθησης. Ερευνητικά πρωτότυπα εμφυτευμάτων μνήμης (π.χ. αυτά από την αμερικανική DARPA) έχουν ήδη βοηθήσει σε μελέτες ώστε οι ασθενείς αυτοί να ανακαλέσουν πληροφορίες με μεγαλύτερη ακρίβεια. Συστήματα αισθητηριακής ενίσχυσης (π.χ. τεχνητός υπέρηχος ή υπέρυθρη όραση μέσω εγκεφαλικών διεπαφών) θα μπορούσαν να επεκτείνουν το «φυσικό» φάσμα αντίληψης. Η σύνδεση με συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης μπορεί να παρέχει «εξωεγκεφαλική» μνήμη ή υπολογιστική ισχύ. Η τεχνολογία BCI προσφέρει δυνατότητες άμεσης επικοινωνίας με μηχανές, δημιουργώντας ένα είδος «γνωσιακής εξωτερίκευσης, ενός γνωσιακού δανείου». Μελλοντικά αυτές οι τεχνολογίες ίσως επιτρέψουν την πρόσβαση σε εξωτερικές βάσεις δεδομένων, σε ένα «εγκεφαλικό Google».
Περιορισμοί και ηθικά διλήμματα
Τα όρια αυτής της εκπληκτικής τεχνολογίας καθορίζονται από πολλούς παράγοντες. Καταρχάς από βιολογικούς περιορισμούς. Ο εγκέφαλος δεν είναι απλή μηχανή: έχει πλαστικότητα και μηχανισμούς ομοιόστασης και ισορροπίας που μπορούν να περιορίσουν ενδογενώς την προσπάθεια τεχνητής «υπερ-ενίσχυσης». Παρενέργειες όπως οι επιληπτικές κρίσεις, η γνωσιακή ανισορροπία είναι επίσης πιθανές.
Η τεχνολογία αυτή θέτει πολλά και πολύπλοκα ηθικά διλήμματα:
- ποιος αποφασίζει, ποιοι θα έχουν πρόσβαση σε τέτοιες τεχνολογίες;
- θα δημιουργηθεί μια «γνωσιακή ελίτ» και νέες μορφές ανισότητας; Υπάρχει πάντα ο κίνδυνος απώλειας της ανθρώπινης αυθεντικότητας.
- Αν η μνήμη ή η αντίληψή μας «τροποποιείται» τεχνητά, τι σημαίνει αυτό για την έννοια του εαυτού και της ανθρώπινης φύσης αυτής καθεαυτής;
Δύσκολα ερωτήματα που χρήζουν μελέτης σε βάθος, παράλληλα με την εκρηκτική τεχνολογική εξέλιξη.
Φανταστείτε το σενάριο της πλήρους καταγραφής σε ένα υπολογιστή της εφ´ όρου ζωής εγκεφαλικής λειτουργίας ενός ατόμου και των εμπειριών του και τη δυνατότητα στο μέλλον μεταφοράς της, αυτούσιας ή υπολογιστικά τροποποιημένης, στον εγκέφαλο ενός άλλου ατόμου. Θα πρόκειται για την προσέγγιση της ηλεκτρονικής «αθανασίας».
Αυτό θα οδηγούσε και στην απώλεια της προσωπικής ταυτότητας του δεύτερου ατόμου. Ενέχει επίσης και τον κίνδυνο του ελέγχου της ανθρώπινης συμπεριφοράς και για στρατιωτικούς σκοπούς, ή την ηλεκτρονική καθυπόταξη των ανθρώπων. Και βέβαια το σενάριο ηλεκτρονικής μεταφοράς της εμπειρίας ζωής ενός ατόμου σε ένα προηγμένο ρομπότ.
Είναι προφανές εκ των ανωτέρω ότι τίθενται πλέον σοβαρά προβλήματα βιοηθικής της νευροτεχνολογίας που θα πρέπει να αποτελέσουν άμεσα αντικείμενο σοβαρών μελετών, πριν είναι αργά για την αλλοίωση της ανθρώπινης φύσης.
Διαβάστε επίσης
Εγκεφαλικό Επεισόδιο: Επαναστατική θεραπεία αποκαθιστά την παράλυση των άκρων
Η Τεχνητή Νοημοσύνη «κλείνει πληγές» – Ο ρόλος της στη θεραπεία του εγκαύματος
Επιληψία: Καινοτόμο εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης προσφέρει θεραπευτική ελπίδα
