Η λιστερίωση επιστρέφει στο επίκεντρο της δημόσιας υγείας στην Ευρώπη, καθώς καταγράφεται σταθερή αύξηση κρουσμάτων με υψηλή βαρύτητα και θνητότητα. Σύμφωνα με ενημερωτικό δελτίο του ΕΟΔΥ (Τμήμα Τροφιμογενών /Υδατογενών Νοσημάτων και Ασφάλειας Τροφίμων), τα πρόσφατα ευρωπαϊκά και ελληνικά δεδομένα ενισχύουν την ανάγκη για στενότερη επιτήρηση, πρόληψη και στοχευμένη προστασία των ευπαθών ομάδων, στο πλαίσιο της Ενιαίας Υγείας.
Τι είναι η λιστερίωση και ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο
Η λιστερίωση είναι βακτηριακή λοίμωξη που προκαλείται από το Listeria monocytogenes. Η νόσος εκδηλώνεται συχνότερα ως διεισδυτική λοίμωξη. Σε ηλικιωμένους και ανοσοκατεσταλμένους μπορεί να εξελιχθεί σε σηψαιμία ή μηνιγγίτιδα, με συμπτώματα όπως κεφαλαλγία, δυσκαμψία αυχένα, σύγχυση, διαταραχές ισορροπίας ή σπασμούς. Σε υγιείς ενήλικες μπορεί να είναι ήπια ή να θυμίζει γαστρεντερίτιδα (ναυτία, διάρροια, πυρετός).
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην εγκυμοσύνη: οι έγκυες έχουν σημαντικά υψηλότερο κίνδυνο νόσησης και, παρότι τα συμπτώματα στη μητέρα είναι συχνά ήπια και μη ειδικά, η λοίμωξη μπορεί – ανάλογα με το στάδιο κύησης – να οδηγήσει σε αποβολή, θνησιγένεια, πρόωρο τοκετό ή σοβαρή λοίμωξη στο νεογνό. Στα νεογνά, η λοίμωξη μπορεί να εκδηλωθεί ως σηψαιμία ή μηνιγγίτιδα, με υψηλή θνητότητα (20-30%), ενώ ανέρχεται στο 50% όταν τα συμπτώματα εκδηλώνονται τις 4 πρώτες ημέρες μετά τη γέννηση.
Στον γενικό πληθυσμό, η θνητότητα μπορεί να φτάσει περίπου έως 20%, ανάλογα με τα χαρακτηριστικά του ασθενούς.
Διάγνωση και θεραπεία
Η θεραπεία βασίζεται σε αντιβιοτική αγωγή, με σχήματα που περιλαμβάνουν ενδοφλέβια πενικιλλίνη ή αμπικιλλίνη, συχνά σε συνδυασμό με αμινογλυκοσίδη (π.χ. γενταμυκίνη), ανάλογα με την εντόπιση και τη βαρύτητα.
Η εργαστηριακή επιβεβαίωση γίνεται με απομόνωση του παθογόνου από κατάλληλα δείγματα (π.χ. αίμα, εγκεφαλονωτιαίο υγρό, αμνιακό υγρό/πλακούντα ή εμβρυϊκό ιστό σε κύηση). Δεν συστήνεται καλλιέργεια από κόπρανα. Τα τελευταία χρόνια αξιοποιούνται όλο και περισσότερο τεχνικές αλληλούχισης ολικού γονιδιώματος (WGS), που βοηθούν στην επιτήρηση και στη διερεύνηση συρροών/επιδημιών.
Τι δείχνουν τα δεδομένα σε Ευρώπη και Ελλάδα
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ο ΕΟΔΥ επισημαίνει ότι η λιστερίωση συγκαταλέγεται στα δηλούμενα νοσήματα με πολύ υψηλά ποσοστά νοσηλειών και τη μεγαλύτερη θνητότητα, ενώ η δηλούμενη επίπτωση παρουσιάζει αυξητική τάση. Πιθανοί παράγοντες που συμβάλλουν περιλαμβάνουν:
- τη γήρανση του πληθυσμού,
- μεταβολές στις διατροφικές συνήθειες (αυξημένη κατανάλωση προμαγειρεμένων και προσυσκευασμένων προϊόντων),
- μη ορθές πρακτικές χειρισμού και αποθήκευσης τροφίμων.
Περίπου 7 στα 10 άτομα που μολύνθηκαν από Listeria χρειάστηκαν νοσηλεία, ενώ 1 στα 12 κατέληξε.
Στην Ελλάδα, η επιτήρηση μέσω του Συστήματος Υποχρεωτικής Δήλωσης Νοσημάτων (ΣΥΔΝ) ξεκίνησε το 2004. Για την περίοδο 2004-2024 δηλώθηκαν 292 κρούσματα, με μέσο ετήσιο αριθμό περίπου 14. Καταγράφηκαν αυξήσεις το 2015 και το 2023, ενώ υψηλότερη συχνότητα δήλωσης εμφανίζεται στην ηλικιακή ομάδα 65+. Πάνω από το 50% των κρουσμάτων αφορούσε ανοσοκατεσταλμένα άτομα, και η θνητότητα αναφέρεται στο 23,3%. Σύμφωνα με προσωρινά δεδομένα, το 2025 δηλώθηκαν 21 κρούσματα.
Πρόληψη: Τι πρέπει να προσέχουμε
Η πρόληψη στηρίζεται σε κανόνες ασφάλειας τροφίμων και υγιεινής, με ιδιαίτερη έμφαση σε εγκύους, ηλικιωμένους και ανοσοκατεσταλμένους. Σύμφωνα τον ΕΟΔΥ, συστήνεται:
- Αποφυγή μη παστεριωμένου γάλακτος και μαλακών τυριών από μη παστεριωμένο γάλα.
- Ιδιαίτερη προσοχή σε ready-to-eat τρόφιμα και επεξεργασμένα προϊόντα κρέατος (π.χ. hot dogs), τα οποία – όπου καταναλώνονται – να θερμαίνονται επαρκώς (μέχρι να βγάλουν καυτό ατμό).
- Αποφυγή καπνιστών θαλασσινών που διατηρούνται στο ψυγείο, εκτός αν αποτελούν μέρος ενός πλήρως μαγειρεμένου και ζεστού γεύματος ή αν πρόκειται για κονσερβοποιημένα/εκτός ψυγείου προϊόντα.
- Σχολαστικό πλύσιμο ωμών λαχανικών και διαχωρισμός από ωμά τρόφιμα ζωικής προέλευσης.
- Καλό μαγείρεμα τροφίμων ζωικής προέλευσης.
- Υγιεινή χεριών, εργαλείων και επιφανειών μετά από χειρισμό ωμών τροφίμων.
- Έλεγχος θερμοκρασιών: ψυγείο ≤4°C, κατάψυξη ≤−18°C.
Σε επίπεδο παραγωγής και ελέγχων, υπογραμμίζεται η ανάγκη για ασφαλείς πρακτικές (π.χ. παστερίωση, HACCP, δειγματοληψίες), καθώς και η άμεση απόσυρση προϊόντων, όταν εντοπίζεται μόλυνση με Listeria. Επιπλέον, αναφέρονται μέτρα για την πρωτογενή παραγωγή και την προστασία από δυνητικά μολυσματικό υλικό.
Συμπέρασμα
Η προστασία των ευπαθών ομάδων απαιτεί συνδυασμό συστηματικής επιτήρησης, ασφάλειας τροφίμων και τήρησης κανόνων υγιεινής στο σπίτι, με συνεργασία φορέων για την υγεία ανθρώπων, ζώων και την ασφάλεια τροφίμων, στο πλαίσιο της Ενιαίας Υγείας.
Διαβάστε επίσης
Σε έξαρση 3 τροφιμογενείς λοιμώξεις στην Ευρώπη – Ποια σημειώνει ρεκόρ κρουσμάτων
Λιστερίωση: Ρεκόρ κρουσμάτων στην Ευρώπη – Τα ύποπτα τρόφιμα
Λιστερίωση: Αύξηση κρουσμάτων στην Ευρώπη – Τα ύποπτα τρόφιμα και συμβουλές προστασίας
