Η πρόσφατη υπόθεση του Δανού δότη, του οποίου το σπέρμα διακινήθηκε σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες και συνδέεται με σοβαρό γενετικό κίνδυνο καρκίνου για κάποια παιδιά που γεννήθηκαν, έφερε στο προσκήνιο μια πραγματικότητα που συνήθως μένει «πίσω από κλειστές πόρτες»: την κλίμακα μιας διασυνοριακής αγοράς, όπου το ίδιο γενετικό υλικό μπορεί να ταξιδεύει για χρόνια χωρίς ενιαία ευρωπαϊκή εποπτεία.
Σήμερα η ζήτηση για σπέρμα δότη αυξάνεται – τόσο από ετερόφυλα ζευγάρια με υπογονιμότητα όσο και από ομόφυλα ζευγάρια ή γυναίκες που επιλέγουν να αποκτήσουν παιδί μόνες. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, σύμφωνα με το BBC, η ευρωπαϊκή αγορά εκτιμάται ότι θα ξεπεράσει τα 2 δισ. λίρες έως το 2033, ενώ η Δανία αναδεικνύεται σε βασικό «εξαγωγικό κόμβο».
Ποια ηθικά ζητήματα προκύπτουν – Ο ειδικός σχολιάζει
Το ygeiamou επικοινώνησε με τον κ. Ευάγγελο Πρωτοπαπαδάκη, καθηγητή Εφαρμοσμένης Ηθικής του ΕΚΠΑ, ο οποίος υπενθυμίζει ότι, παρότι ο έλεγχος του γενετικού υλικού προχωρά, δεν μπορεί να είναι απόλυτος. «Δεν είναι ρεαλιστικό να θεωρείται ότι έχει αποκλειστεί κάθε πιθανός κίνδυνος. Με την πρόοδο, λύνονται παλαιά προβλήματα αλλά δεν εκλείπει η πιθανότητα να ανακύψουν νέα», σημειώνει, προσθέτοντας ότι αντίστοιχοι έλεγχοι «στη φυσική αναπαραγωγή, συνήθως, δεν γίνονται». Σε αυτό το πλαίσιο η ενημερωμένη συναίνεση δεν αφορά μόνο το τι ελέγχεται, αλλά και το τι (με τα δεδομένα της εποχής) δεν μπορεί να αποκλειστεί: ο λήπτης πρέπει να γνωρίζει τόσο τις δικλείδες ασφαλείας όσο και τα όριά τους.
Παράλληλα, τίθεται το ζήτημα ιδιωτικότητας – δημόσιας υγείας: όταν υπάρχει πραγματικός κίνδυνος, η πρόσβαση στα στοιχεία πρέπει να είναι εφικτή από τις αρμόδιες αρχές και τα κέντρα, ώστε να ληφθούν «μέτρα πρόληψης και προστασίας», χωρίς να οδηγούμαστε σε δημόσια έκθεση της ταυτότητας. Η λύση δεν είναι η «κοινωνική διαπόμπευση», αλλά ένας λειτουργικός μηχανισμός ιχνηλάτησης και έγκαιρης ενημέρωσης: ένα σαφές «σήμα» ότι ένας δότης δεν είναι κατάλληλος, ώστε να κινηθούν συντεταγμένα οι διαδικασίες γενετικού ελέγχου και παρακολούθησης για τις οικογένειες που επηρεάζονται.
Ως προς το «πλαφόν», πρόκειται για «θέμα νομοθεσίας και πολιτικής υγείας». Όπως επισημαίνει, «η δωρεά σπέρματος συχνά δεν γίνεται για καθαρά αλτρουιστικούς λόγους, αλλά συνδέεται και με οικονομικά κίνητρα», άρα το σύστημα οφείλει να θέτει κανόνες που προστατεύουν όλους τους εμπλεκόμενους και πρωτίστως τα παιδιά. Στόχος είναι να μειώνονται οι πιθανότητες «να συναντηθούν τυχαία μεταξύ τους παιδιά με κοινό βιολογικό γονέα», αλλά και να διασφαλιστεί ότι η επιλογή γίνεται με επαρκή πληροφόρηση, κάθε δυνατής πτυχής.
Τι έφερε στο φως η πρόσφατη είδηση για τον σούπερ δότη σπέρματος από τη Δανία που έφερε εν αγνοία του γενετική μετάλλαξη
Όπως αναφέρεται στο EBU, ο δότης (γνωστός με τον κωδικό «7069» και το ψευδώνυμο «Kjeld» ) ξεκίνησε να δίνει δείγματα στην Κοπεγχάγη το 2005, έχοντας περάσει τους ελέγχους. Αργότερα, διαπιστώθηκε ότι μέρος του σπέρματός του έφερε μετάλλαξη στο γονίδιο TP53, που συνδέεται με το σύνδρομο Li-Fraumeni και αυξάνει σημαντικά την πιθανότητα εμφάνισης καρκίνου.
Το κρίσιμο στοιχείο δεν ήταν μόνο η ύπαρξη της μετάλλαξης, αλλά και η διάχυση: το σπέρμα διατέθηκε σε 67 κλινικές σε 14 χώρες και τεκμηριώθηκε ότι οδήγησε τουλάχιστον σε 197 γεννήσεις (ο αριθμός ενδέχεται να είναι μεγαλύτερος, καθώς δεν υπήρξε πλήρης πρόσβαση σε δεδομένα από όλες τις χώρες). Σε επιμέρους αγορές, η χρήση φαίνεται να υπερέβη τα εθνικά όρια οικογενειών/γεννήσεων.
Η υπόθεση ανέδειξε και ένα πρακτικό κενό: ακόμη και όταν μια τράπεζα σπέρματος τηρεί τα όρια, η «αλυσίδα» (κλινικές, αναφορές κυήσεων, διασυνοριακή χρήση, «τουρισμός γονιμότητας») μπορεί να αποδειχθεί εύθραυστη. Η ίδια η European Sperm Bank (ESB) παραδέχθηκε ότι σε ορισμένες χώρες τα όρια έχουν ξεπεραστεί, αποδίδοντας το φαινόμενο -μεταξύ άλλων -σε ανεπαρκή αναφορά στοιχείων από κλινικές και μη ανθεκτικά συστήματα παρακολούθησης.
Σε επίπεδο οικογενειών, το γεγονός ότι μια γενετική πληροφορία «τρέχει» πίσω στον χρόνο δημιουργεί νέα δεδομένα: γενετική συμβουλευτική, εντοπισμός όλων των παιδιών που πιθανώς εκτέθηκαν, αλλά και μακροχρόνια ιατρική παρακολούθηση για όσους φέρουν τη μετάλλαξη.
Γιατί πολλές γυναίκες, αλλά και οικογένειες επιλέγουν σπέρμα από Σκανδιναβούς δότες για εξωσωματική γονιμοποίηση και δημιουργία οικογένειας
Η δωρεά σπέρματος καλύπτει πραγματικές, διαφορετικές ανάγκες:
- υπογονιμότητα,
- επιλογή γονεϊκότητας από γυναίκες χωρίς σύντροφο,
- δημιουργία οικογένειας σε ομόφυλες σχέσεις.
Σε πολλές χώρες, η πρόσβαση σε τράπεζες σπέρματος με διαθεσιμότητα και σαφείς διαδικασίες μετατρέπεται σε κεντρικό κριτήριο. Ως απόρροια της ζήτησης, χρειάζονται περισσότεροι δότες. Όμως, δεν είναι όλοι κατάλληλοι -σύμφωνα με το BBC, λιγότερο από 5% όσων δηλώνουν εθελοντές πληρούν τα κριτήρια.
Αυτή η «σπανιότητα» το καθιστά πόρο υψηλής ζήτησης, με τις κλινικές να τείνουν να μεγιστοποιούν τη χρήση των διαθέσιμων δοτών για να ανταποκριθούν στη ζήτηση. Πρακτικά, αυτό εξηγεί εν μέρει το «γιατί λίγοι δότες μπορούν να οδηγήσουν σε πολλές γεννήσεις;». Παράλληλα, οι επιλογές έχουν «προσωποποιηθεί»: αρκετές τράπεζες παρέχουν εκτεταμένα προφίλ δοτών (χαρακτηριστικά εμφάνισης, στοιχεία ιστορικού, υλικό παρουσίασης), κάτι που επηρεάζει τις προτιμήσεις -μια διαδικασία που ο καθηγητής Δρ. Allan Pacey προσομοιάζει με τις εφαρμογές γνωριμιών, με κάποιους δότες να συγκεντρώνουν δυσανάλογα μεγάλη ζήτηση.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το λεγόμενο «Viking sperm» λειτουργεί και ως πολιτισμικό αφήγημα: ξανθά μαλλιά/γαλάζια μάτια ως «επιθυμητά» χαρακτηριστικά από μερίδα ληπτριών, ανεξάρτητα από το αν τελικά θα εκφραστούν στο παιδί.
Για ποιο λόγο οι Δανοί κατέχουν τα σκήπτρα στη δωρεά σπέρματος – Τι ρόλο παίζει η κουλτούρα τους
Η Δανία φιλοξενεί ισχυρές υποδομές στον χώρο, με διεθνώς δραστήριες τράπεζες όπως η ESB και η Cryos International. Η Cryos, για παράδειγμα, αυτοπροσδιορίζεται ως η μεγαλύτερη τράπεζα σπέρματος και ωαρίων παγκοσμίως και δηλώνει ότι διανέμει σε πάνω από 100 χώρες, γεγονός που αποτυπώνει το μέγεθος και τη δικτύωση της σκανδιναβικής «εφοδιαστικής» δυνατότητας στον τομέα.
Ο ιδρυτής της, Ole Schou, αποδίδει την επιτυχία σε πολιτισμικά θεμέλια: λιγότερα ταμπού γύρω από τη δωρεά, μεγαλύτερη κοινωνική αποδοχή και μια αντίληψη αλτρουισμού, με το επιχείρημα ότι αρκετοί δότες σπέρματος είναι παράλληλα και αιμοδότες. Με άλλα λόγια, η δωρεά παρουσιάζεται ως μια κανονικοποιημένη πράξη κοινωνικής προσφοράς.
Το προφίλ της ζήτησης είναι εξίσου ενδεικτικό της εποχής. Ο ίδιος σημειώνει ότι μεγάλο μέρος των αιτημάτων προέρχεται από μη δεσμευμένες, υψηλού μορφωτικού επιπέδου γυναίκες γύρω στα 30, οι οποίες πλέον αντιστοιχούν στο 60% των σχετικών αιτημάτων. Πρόκειται για μια μετατόπιση που συνδέεται με καθυστερημένη τεκνοποίηση, αλλαγές στα οικογενειακά πρότυπα και μεγαλύτερη πρόσβαση στις τεχνικές υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.
Ταυτόχρονα, η «ηγεμονία» χτίζεται και με εμπορικούς όρους: κλιμακωτά πακέτα, οικογενειακά όρια, «pregnancy slots» και διαφοροποίηση τιμολόγησης ανάλογα με το πόσο «σπάνιο» ή περιορισμένο είναι το επιθυμητό γενετικό υλικό. Η ESB περιγράφει τα παγκόσμια όριά της (π.χ. 75 οικογένειες για την πλειονότητα των δοτών, αλλά και επιλογές 25/15/5/1) και εξηγεί ότι -σε σπάνιες περιπτώσεις -μπορεί να υπάρξει υπέρβαση λόγω καθυστερημένης αναφοράς κύησης.
Τι γνωρίζουμε για τις τράπεζες σπέρματος στην Ευρώπη και τη βιομηχανία σπέρματος-ωαρίων
Η ευρωπαϊκή πραγματικότητα παραμένει κατακερματισμένη: κάθε χώρα ορίζει τα δικά της όρια (σε αριθμό παιδιών ή οικογενειών), ενώ η διασυνοριακή διακίνηση δημιουργεί «νόμιμα παράθυρα», ώστε ο ίδιος δότης να χρησιμοποιείται παράλληλα σε πολλές αγορές. Αυτό ακριβώς φάνηκε στην υπόθεση TP53, όπου η κίνηση του σπέρματος ακολούθησε το δίκτυο κλινικών και όχι ένα ενιαίο ευρωπαϊκό σύστημα ελέγχου, όπως υπογραμμίζει το EBU.
Μετά τις αποκαλύψεις, πληθαίνουν οι προτάσεις για ευρωπαϊκό μητρώο/καταγραφή και για οριζόντια όρια. Συγκεκριμένα, δημοσιεύματα της European Society of Human Reproduction and Embryology (ESHRE) κάνουν λόγο για ανώτατο όριο 50 οικογενειών ανά δότη σε επίπεδο ΕΕ. Ακόμη κι έτσι, μπορεί να οδηγήσει σε πάνω από 100 παιδιά, αν αρκετές οικογένειες αποκτήσουν δεύτερο ή τρίτο παιδί με τον ίδιο. Στο ίδιο μήκος κύματος, τα Σκανδιναβικά Εθνικά Συμβούλια Ηθικής έχουν καλέσει σε διεθνές πλαφόν παιδιών ανά δότη και σε διασυνοριακές λύσεις που να «βλέπουν» τις μετακινήσεις γαμετών. Ο λόγος είναι απλός: όσο πιο παγκοσμιοποιημένη γίνεται η χρήση γαμετών, τόσο πιο αναγκαία γίνεται μια κοινή «ομπρέλα» εποπτείας.
Σε θεσμικό επίπεδο, η ΕΕ έχει ήδη νομοθετήσει το πλαίσιο για τις «Ουσίες Ανθρώπινης Προέλευσης» (SoHO), που καλύπτει και τον χώρο της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής και θέτει στόχους για εναρμόνιση και προστασία δωρητών, ληπτών και παιδιών. Η εφαρμογή του προβλέπεται από τις 7 Αυγούστου 2027, ωστόσο το ίδιο το ευρωπαϊκό πλαίσιο δεν «λύνει» αυτομάτως το ζήτημα ενός ενιαίου, διασυνοριακού ορίου παιδιών ανά δότη -κάτι που, σύμφωνα με φορείς και αναλύσεις, παραμένει ανοιχτό πεδίο πολιτικής.
Όσο για τους βασικούς «παίκτες», πέρα από τις μεγάλες διεθνείς τράπεζες (ESB, Cryos), δραστηριοποιούνται και εθνικές δομές, όπως στην Ελλάδα: η Serum αναφέρει ότι διαθέτει τράπεζα σπέρματος από το 1991, ενώ η Cryogonia ότι αποτελεί αδειοδοτημένη, ανεξάρτητη ελληνική τράπεζα με διεθνή πρότυπα. Παράλληλα, οι μεγάλες ευρωπαϊκές/διεθνείς δομές προσφέρουν συχνά επιλογές ταυτότητας δότη (ID release ή μη), ενσωματώνοντας την τάση για μεγαλύτερη διαφάνεια σε ορισμένες δικαιοδοσίες και για διαφορετικά μοντέλα ανωνυμίας σε άλλες.
Διαβάστε επίσης
