Ο ναρκισσισμός συγκαταλέγεται στα χαρακτηριστικά προσωπικότητας που προκαλούν τις περισσότερες δυσκολίες στις ανθρώπινες σχέσεις. Η υπερβολική αίσθηση σπουδαιότητας, η ανάγκη για θαυμασμό και η πεποίθηση ότι κάποιος δικαιούται ειδική μεταχείριση μπορούν να διαβρώσουν φιλίες, ερωτικές σχέσεις και οικογενειακούς δεσμούς.
Όπως χαρακτηριστικά έχει δηλώσει ο ειδικός στον ναρκισσισμό Keith Campbell, «είναι σαν μια ασθένεια όπου οι πάσχοντες νιώθουν αρκετά καλά, αλλά οι άνθρωποι γύρω τους υποφέρουν».
Ένα ερώτημα που απασχολεί συχνά τόσο τους ειδικούς όσο και όσους συναναστρέφονται ναρκισσιστικά άτομα είναι το εξής: γνωρίζουν οι ίδιοι οι ναρκισσιστές ότι είναι ναρκισσιστές ή έχουν πλήρη άγνοια της συμπεριφοράς τους; Η Gwendolyn Seidman, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν παρουσιάζει τα διαθέσιμα επιστημονικά στοιχεία, που δίνουν μια ξεκάθαρη απάντηση, σε άρθρο της στο Psychology Today.
Γνωρίζουν οι ναρκισσιστές ότι είναι ναρκισσιστές;
Η επιστημονική απάντηση είναι ξεκάθαρη, σύμφωνα με την καθηγήτρια: ναι, το γνωρίζουν. Τα πιο απλά στοιχεία προέρχονται από την ίδια την παρατήρηση των ψυχολόγων. Στην έρευνά τους, χρησιμοποιούν εδώ και δεκαετίες ειδικά εργαλεία για τη μέτρηση των ναρκισσιστικών χαρακτηριστικών στον γενικό πληθυσμό.
Το πιο γνωστό είναι το Narcissistic Personality Inventory (NPI), ένα ερωτηματολόγιο που αξιολογεί τον βαθμό στον οποίο κάποιος εμφανίζει στοιχεία ναρκισσισμού. Σε μια προσπάθεια απλοποίησης της διαδικασίας, ερευνητές δημιούργησαν ακόμη και μια κλίμακα ενός μόνο ερωτήματος. Στη μελέτη τους, ζήτησαν από τους συμμετέχοντες να αξιολογήσουν κατά πόσο τους αντιπροσωπεύει η φράση: «Είμαι ναρκισσιστής». Οι ερευνητές συμπεριέλαβαν μια σημείωση προς τους συμμετέχοντες που ορίζει τον «ναρκισσιστή» ως εγωιστή, εγωκεντρικό και ματαιόδοξο.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι όσοι απαντούσαν θετικά συγκέντρωναν συνήθως και υψηλές βαθμολογίες στις αναλυτικές κλίμακες ναρκισσισμού. «Με λίγα λόγια: αν κάποιος παραδεχτεί ότι είναι ναρκισσιστής, συνήθως είναι» προσθέτει η ειδικός. Διαφορετικές μελέτες δείχνουν επίσης ότι τα ναρκισσιστικά άτομα, στην πραγματικότητα, περιγράφουν τον εαυτό τους ως άτομο με υψηλή ναρκισσιστική συμπεριφορά και ιδιότητες. «Αυτές τις απόψεις συμμερίζονται τόσο άτομα που μόλις τους γνωρίζουν, όσο και άτομα που τους γνωρίζουν καλά, όπως φίλοι και μέλη της οικογένειας» συμπληρώνει η ειδικός.
Σε μια διαφορετική μελέτη, οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να εκτιμήσουν αν χαρακτηριστικά όπως η αλαζονεία είναι κοινωνικά επιθυμητά και αν είναι προσωπικά ωφέλιμα. Οι άνθρωποι με υψηλό ναρκισσισμό αναγνώριζαν ότι η αλαζονεία και η υπεροψία συχνά προκαλούν αρνητικές αντιδράσεις. Ωστόσο, πίστευαν ότι αυτά τα χαρακτηριστικά λειτουργούν προς δικό τους όφελος. Μάλιστα, πολλοί θεωρούσαν ότι ο «ιδανικός εαυτός» τους θα έπρεπε να διαθέτει ακόμη περισσότερα από αυτά τα στοιχεία, γεγονός που δείχνει ότι δεν επιθυμούν να τα αλλάξουν.
Οι ναρκισσιστές δίνουν μεγαλύτερη αξία στο κύρος παρά στην καλοσύνη
Οι περισσότερες μελέτες συγκλίνουν στο ότι οι ναρκισσιστές βλέπουν τον εαυτό τους ως ιδιαίτερα έξυπνο, εξωστρεφή και ελκυστικό, όταν τους ζητηθεί να αξιολογήσουν τα διαπροσωπικά τους χαρακτηριστικά. Αντίθετα, δεν φαίνεται να ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για το αν θεωρούνται ευγενικοί, συμπονετικοί ή ζεστοί άνθρωποι.
«Μια δημοφιλής θεωρία υποστηρίζει ότι βαθιά μέσα τους οι ναρκισσιστές νιώθουν κατωτερότητα. Τα στοιχεία όμως δείχνουν το αντίθετο» σχολιάζει η καθηγήτρια. Μια μελέτη έδειξε ότι οι ναρκισσιστές αισθάνονται αρκετά καλά με τον εαυτό τους. «Και πάλι, τείνουν τόσο συνειδητά όσο και ασυνείδητα να υπερτιμούν την αξία τους σε χαρακτηριστικά που σχετίζονται με την αποτελεσματικότητα και το κύρος, όπως η ελκυστικότητα, η εξωστρέφεια και η ευφυΐα, αλλά όχι σε διαπροσωπικά χαρακτηριστικά όπως η καλοσύνη».
Τι αναζητούν στις σχέσεις και στη ζωή
Η προτεραιότητα που δίνουν οι ναρκισσιστές στο κύρος αντικατοπτρίζεται και στις επιλογές τους. Στις ερωτικές σχέσεις τείνουν να δίνουν μεγαλύτερη σημασία στην εμφάνιση, την κοινωνική θέση και το γόητρο ενός συντρόφου παρά στην καλοσύνη ή την αφοσίωση. Αντίστοιχα, στους προσωπικούς τους στόχους προτεραιότητα έχουν συχνά ο πλούτος, η αναγνώριση και η φήμη.
Αντίθετα, τα άτομα με χαμηλότερα επίπεδα ναρκισσισμού δηλώνουν μεγαλύτερη ικανοποίηση όταν επενδύουν σε ουσιαστικές σχέσεις, στην προσφορά προς τους άλλους και στην αίσθηση κοινότητας.
Ναρκισσισμός και αυτογνωσία
Οι ναρκισσιστές γνωρίζουν ότι μπορεί να θεωρούνται αλαζόνες, επικριτικοί ή δύσκολοι στις διαπροσωπικές σχέσεις. Γνωρίζουν επίσης ότι αυτά τα χαρακτηριστικά συχνά ενοχλούν τους άλλους.
Παρόλα αυτά, πιστεύουν ότι τα ίδια χαρακτηριστικά τούς βοηθούν να αποκτούν αυτό που θεωρούν πιο σημαντικό: κύρος, επιρροή και κοινωνική αναγνώριση. Και γι’ αυτό, από τη δική τους οπτική γωνία, δεν αποτελούν ελάττωμα προς διόρθωση, αλλά πλεονέκτημα προς διατήρηση, καταλήγει η καθηγήτρια.
