Kάποιες φορές ο πόνος μένει βουβός. Δεν χωρά σε μια πρόταση με λέξεις, ούτε σε μια συζήτηση. Δεν αντέχεται ούτε από το ίδιο το παιδί που τον βιώνει. Και τότε, όταν η ψυχική δυσφορία γίνεται αβάσταχτη, ο πόνος μπορεί να αναζητήσει διέξοδο στο σώμα.
Η πρόκληση σωματικής βλάβης ή πόνου στον εαυτό, μια πρακτική γνωστή και ως αυτοτραυματισμός, δεν είναι «μόδα», ούτε μια υπερβολική αντίδραση της εφηβείας. Πρόκειται για έναν σιωπηλό τρόπο επικοινωνίας, μια έκκληση για βοήθεια από εφήβους και νέους που δυσκολεύονται να εκφράσουν αυτό που τους συμβαίνει.
1 στους 6 εφήβους και νέους αυτοτραυματίζεται
Στην Ελλάδα, το φαινόμενο λαμβάνει πλέον ανησυχητικές διαστάσεις. Σύμφωνα με τα στοιχεία της δημοσκοπικής έρευνας MARC για το 2025, το 17,6% των νέων ηλικίας 17 έως 24 ετών αναφέρει ότι αυτοτραυματίζεται ή έχει αυτοτραυματιστεί στο παρελθόν. Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι περισσότερα από τα μισά περιστατικά ξεκινούν πριν από την ηλικία των 16 ετών, αναδεικνύοντας την πρώιμη εφηβεία ως μια ιδιαίτερα ευάλωτη περίοδο.
Τα κορίτσια φαίνεται να επηρεάζονται περισσότερο, καθώς το ποσοστό φτάνει στο 20,3%, ενώ πίσω από τις αυτοτραυματικές συμπεριφορές καταγράφονται έντονα συναισθήματα ντροπής, θυμού, κενού και απόρριψης. Το 67,2% των νέων που αυτοτραυματίζονται δηλώνει ότι έχει αρνητική εικόνα για τον εαυτό του, ενώ σχεδόν οι δύο στους τρεις δυσκολεύονται να εκφράσουν τα συναισθήματά τους. Για πολλούς, ο σωματικός πόνος λειτουργεί ως προσωρινή «εκτόνωση» ενός ψυχικού φορτίου που μοιάζει αδύνατο να διαχειριστούν διαφορετικά.
Πολύ περισσότερο από μια ανάγκη για «προσοχή»
Ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια γύρω από τον αυτοτραυματισμό είναι ο στιγματισμός. Πολλοί εξακολουθούν να πιστεύουν ότι πρόκειται για μια «χειριστική» συμπεριφορά ή μια προσπάθεια προσέλκυσης προσοχής. Ωστόσο, οι ειδικοί τονίζουν ότι ο αυτοτραυματισμός δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται με κριτική ή απαξίωση. Πρόκειται για ένδειξη βαθιάς ψυχικής δυσφορίας και ανάγκης για υποστήριξη.
Παρότι δεν συνδέεται απαραίτητα με απόπειρα αυτοκτονίας, αποτελεί σημαντικό παράγοντα κινδύνου για την ψυχική υγεία και δεν πρέπει ποτέ να υποτιμάται. Οι επιπτώσεις του επηρεάζουν την αυτοεκτίμηση, τις διαπροσωπικές σχέσεις και την καθημερινή λειτουργικότητα των νέων. Σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας, το 72,2% αναφέρει ότι οι αυτοτραυματικές συμπεριφορές έχουν αρνητικό αντίκτυπο στη ζωή του.
Τα σημάδια που δεν πρέπει να αγνοήσουν οι γονείς
Ο αυτοτραυματισμός δεν είναι πάντα εύκολο να εντοπιστεί. Τις περισσότερες φορές, οι έφηβοι προσπαθούν να κρύψουν τα σημάδια, είτε επειδή ντρέπονται είτε επειδή φοβούνται την κριτική και την απόρριψη. Υπάρχουν όμως ορισμένες αλλαγές στη συμπεριφορά που χρειάζονται προσοχή.
Ανεξήγητα τραύματα ή γρατζουνιές, επίμονη χρήση μακριών ρούχων ακόμη και στη ζέστη, κοινωνική απόσυρση, έντονες μεταπτώσεις διάθεσης, θυμός, χαμηλή αυτοεκτίμηση ή απότομη αλλαγή στις συνήθειες μπορεί να αποτελούν ενδείξεις ότι ένας νέος άνθρωπος δυσκολεύεται ψυχικά. Σε αρκετές περιπτώσεις, οι έφηβοι μιλούν πρώτα στους φίλους τους και όχι στην οικογένεια. Είναι χαρακτηριστικό από τα παραπάνω στοιχεία της μελέτης ότι το 68,4% αποκαλύπτει τον αυτοτραυματισμό κυρίως στο φιλικό περιβάλλον, ενώ μόνο ένας στους πέντε γονείς γνωρίζει τι συμβαίνει και έχει συζητήσει με το παιδί του γι’ αυτό.
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η αντίδραση των ενηλίκων είναι καθοριστική. Ο πανικός, οι φωνές, οι απειλές ή η ενοχοποίηση μπορεί να εντείνουν το αίσθημα μοναξιάς και ντροπής. Αντίθετα, η ήρεμη στάση, η αποδοχή και η αναζήτηση βοήθειας από επαγγελματίες ψυχικής υγείας μπορούν να λειτουργήσουν προστατευτικά.
Τελικά, τα στοιχεία φωτίζουν μια κρίσιμη πραγματικότητα σε διπλό ταμπλό: από τη μία, οι νέοι που αυτοτραυματίζονται τείνουν να μιλούν κυρίως σε φίλους και όχι στους γονείς ή σε ειδικούς, ενώ από την άλλη, οι περισσότεροι γονείς δεν γνωρίζουν τι συμβαίνει. Είναι, όμως, μαζί και αυτοί και το ζουν με τα παιδιά τους. Μέχρι σήμερα, η ελλιπής ενημέρωση και η απουσία επαρκών εξειδικευμένων υπηρεσιών άφηναν πολλούς νέους και τις οικογένειές τους χωρίς την υποστήριξη που χρειάζονταν.
Το νέο εθνικό πρόγραμμα για την αντιμετώπιση του αυτοτραυματισμού
Απέναντι σε αυτή τη σιωπηλή κρίση ψυχικής υγείας και την ανάγκη αντιμετώπισής της, το Υπουργείο Υγείας, σε συνεργασία με τη UNICEF και ακαδημαϊκούς φορείς της χώρας, υλοποιεί το πρωτοποριακό Πρόγραμμα Αντιμετώπισης του Αυτοτραυματισμού στους Νέους «ΡΙΣΠΕΚΤ στη Δύναμή σου».
Το πρόγραμμα στοχεύει στην προαγωγή ψυχικής υγείας και ευημερίας των νέων, στην επιστημονικά τεκμηριωμένη θεραπευτική παρέμβαση, στην κατάρτιση επαγγελματιών υγείας και ψυχικής υγείας, στην αποστιγματοποίηση του φαινομένου μέσω ευρύτερων δράσεων ευαισθητοποίησης, συμπεριλαμβανομένης της τέχνης, και στην αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων για την παροχή τηλε-ψυχιατρικής υποστήριξης σε απομακρυσμένες περιοχές.
Στο επίκεντρο της λειτουργικής δομής του προγράμματος βρίσκεται το Πρότυπο Κοινοτικό Κέντρο για την Ψυχική Υγεία των Νέων (17–24 ετών), που λειτουργεί στην Αθήνα και παρέχει δωρεάν, ολοκληρωμένες υπηρεσίες πρόληψης, διάγνωσης, υποστήριξης και θεραπείας. Οι υπηρεσίες περιλαμβάνουν ατομική και ομαδική ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία, ψυχοεκπαιδευτική και ψυχοθεραπευτική παρέμβαση στην οικογένεια, ομάδες στήριξης γονέων, θεραπείες μέσω τέχνης, καθώς και υποστήριξη μέσω τηλε-διάσκεψης για νέους εκτός Αττικής.
Το Κέντρο διαθέτει επίσης σύγχρονο πληροφοριακό σύστημα παρακολούθησης περιστατικών και διασύνδεσης με άλλες δημόσιες δομές ψυχικής υγείας, ενώ υλοποιεί εκπαιδεύσεις επαγγελματιών μέσω e-learning για την ενίσχυση της ικανότητας έγκαιρης αναγνώρισης και παραπομπής.
Το πρόγραμμα χρηματοδοτείται από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας Ελλάδα 2.0, της Ευρωπαϊκής Ένωσης – NextGenerationEU, και υλοποιείται με την επιστημονική καθοδήγηση εξειδικευμένων ακαδημαϊκών φορέων, επαγγελματιών ψυχικής υγείας και τη στήριξη των εθνικών και διεθνών εταίρων του Υπουργείου Υγείας.
Πρόκειται για ένα ολοκληρωμένο Εθνικό Πρόγραμμα με στόχο να στηρίξει τους νέους ανθρώπους και τις οικογένειές τους στη μετάβαση προς την ενηλικίωση, να ενισχύσει την ανθεκτικότητά τους και να προωθήσει την ψυχική ευημερία συμβάλλοντας στην εθνική προσπάθεια για ένα ολιστικό σύστημα που προάγει την ψυχική υγεία για όλους.
Το σημαντικότερο, όμως, είναι το μήνυμα που επιχειρεί να περάσει το πρόγραμμα: ότι κανένα παιδί δεν πρέπει να μένει μόνο απέναντι στον ψυχικό του πόνο. Πίσω από κάθε σημάδι στο σώμα μπορεί να υπάρχει μια ιστορία που ζητά να ακουστεί, πριν γίνει κραυγή.
Διαβάστε επίσης
Νέοι γεμάτοι θυμό και θλίψη προχωρούν σε αυτοτραυματισμό – Εν αγνοία των γονέων
