Ο ιός των ανθρωπίνων θηλωμάτων (HPV) αποτελεί έναν από τους συχνότερους ιούς που μεταδίδονται μέσω σεξουαλικής επαφής και συνδέεται αιτιολογικά με την εμφάνιση πολλών μορφών καρκίνου, κυρίως του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, αλλά και καρκίνων του πρωκτού, του στοματοφάρυγγα και άλλων.
Η επίπτωση της λοίμωξης είναι ιδιαίτερα εκτεταμένη στον γενικό πληθυσμό, ενώ η νοσηρότητα και η θνησιμότητα που σχετίζονται με τον HPV παραμένουν σημαντικές, παρά το γεγονός ότι πρόκειται σε μεγάλο βαθμό για νόσο που μπορεί να προληφθεί μέσω του εμβολιασμού.
Το φορτίο της νόσου στην Ελλάδα
Αναφορικά με την επίπτωση και τη θνησιμότητα του καρκίνου τραχήλου μήτρας στην Ελλάδα το 2022 καταγράφηκαν συνολικά 443 θάνατοι από καρκίνους που σχετίζονται με τον ιό HPV, αριθμός που αντιστοιχεί σε περισσότερους από έναν θανάτους ημερησίως!
Από αυτούς, το 84% αφορά γυναίκες και το 16% άνδρες, γεγονός που αναδεικνύει τη δυσανάλογη επιβάρυνση του γυναικείου πληθυσμού. Ιδιαίτερα στις γυναίκες, 268 θάνατοι αποδίδονται στον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας.
Το 2023 σημειώθηκε περαιτέρω αύξηση: καταγράφηκαν 697 νέα περιστατικά με καρκίνο τραχήλου μήτρας και απεβίωσαν λόγω αυτού 282 γυναίκες.
Συνολικά, η νόσος οδηγεί σε 6.388 χαμένα έτη ζωής ετησίως, ενώ το οικονομικό κόστος λόγω πρόωρης θνησιμότητας εκτιμάται παγκοσμίως σε περίπου 24,6 εκατομμύρια ευρώ τον χρόνο.
Η αξία του εμβολιασμού και της πρόληψης
Καθοριστικής σημασίας για την αντιμετώπιση του HPV είναι ο εμβολιασμός, ο οποίος αποτελεί ασφαλή και αποτελεσματική παρέμβαση δημόσιας υγείας, που μπορεί να μειώσει δραστικά τη συχνότητα εμφάνισης των σχετιζόμενων καρκίνων.
Σε συνδυασμό μάλιστα με τον προσυμπτωματικό έλεγχο, μπορεί να οδηγήσει στην εξάλειψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας ως προβλήματος δημόσιας υγείας. Για τον λόγο αυτό, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) έχει διαμορφώσει τη στρατηγική «90-70-90», η οποία στοχεύει έως το 2030:
• το 90% των κοριτσιών να έχουν εμβολιαστεί πλήρως μέχρι την ηλικία των 15 ετών
• το 70% των γυναικών να υποβάλλονται σε προσυμπτωματικό έλεγχο με HPV testing
• το 90% των γυναικών με προκαρκινικές αλλοιώσεις ή καρκίνο τραχήλου να λαμβάνουν κατάλληλη θεραπεία.
Στόχος της στρατηγικής είναι η εξάλειψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι θα καταγράφονται λιγότερα από 4 περιστατικά ανά 100.000 πληθυσμού.
Πού βρίσκεται η Ελλάδα
Η Ελλάδα έχει ευθυγραμμιστεί με αυτή τη διεθνή στρατηγική και έχει θέσει την εξάλειψη της νόσου ως εθνική προτεραιότητα. Έχουν υλοποιηθεί σημαντικές παρεμβάσεις, όπως:
• η εφαρμογή οργανωμένων προγραμμάτων εμβολιασμού για παιδιά, εφήβους και ενήλικες
• η επέκταση του εμβολιασμού και στα δύο φύλα
• το πρόγραμμα «ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ» για την πρόληψη και έγκαιρη διάγνωση μέσω προσυμπτωματικού ελέγχου.
Ωστόσο, η χώρα μας βρίσκεται περίπου στα μισά της διαδρομής προς την επίτευξη των στόχων εξάλειψης του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, γεγονός που καταδεικνύει την ανάγκη για επιτάχυνση και ενίσχυση των παρεμβάσεων.
«Στην Ελλάδα τα ποσοστά εμβολιαστικής κάλυψης κατά του HPV των κοριτσιών είναι χαμηλά και μακριά από τον στόχο του ΠΟΥ. Σύμφωνα με τα πρόσφατα δημοσιευμένα στοιχεία της ΗΔΙΚΑ [Doulou et al., HPV vaccination coverage among children and adolescents in Greece using national prescription data, Vaccine 70 (2026) 128026], το ποσοστό πλήρους εμβολιαστικής κάλυψης με δύο δόσεις σε κορίτσια που συμπληρώνουν τα 15 έτη το 2024, ανέρχεται σε 52,5%. Στα αγόρια τα αντίστοιχα ποσοστά είναι κατά πολύ χαμηλότερα» υπογραμμίζει μιλώντας στο ygeiamou.gr ο Καθηγητής Mαιευτικής-Γυναικολογίας Iατρικής Σχολής ΑΠΘ, κ. Θεόδωρος Αγοραστός.
O κ. Θεόδωρος Αγοραστός
Από την ίδια έρευνα προκύπτει ότι παρότι το εμβόλιο συστήνεται από τα 9 έτη, οι ηλικίες 9-11 παραμένουν χαμηλά σε ποσοστά έναρξης του εμβολιασμού: το 2024 είχε λάβει τουλάχιστον μία δόση 18,6% των κοριτσιών και 16,6% των αγοριών.
Επίσης, η εικόνα δεν είναι ενιαία σε όλη τη χώρα. Στα κορίτσια, η έναρξη πριν τα 15 έτη το 2024 κυμάνθηκε από 51,9% (Βόρειο Αιγαίο) έως 72,0% (Κρήτη), ενώ η πλήρης κάλυψη από 40,7% έως 61,9%, αντίστοιχα – ένδειξη ότι η ενημέρωση, η πρόσβαση και η υπενθύμιση του εμβολιασμού δεν φτάνουν παντού με τον ίδιο τρόπο.
Ελλιπής ενημέρωση και άλλα 6 προβλήματα
Ως πρωταρχικό λόγο της χαμηλής εμβολιαστικής κάλυψης ο καθηγητής επισημαίνει το σοβαρό έλλειμμα ενημέρωσης του ευρέος κοινού σχετικά με την HPV μόλυνση και τις πιθανές σοβαρές επιπτώσεις της για την υγεία, αλλά και με την πολύ αποτελεσματική δυνατότητα πρόληψης μέσω εμβολιασμού κατά του HPV.
«Δεδομένου ότι σήμερα, 18 χρόνια μετά την ένταξη του HPV-εμβολιασμού στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών, τα ποσοστά εμβολιαστικής κάλυψης συνεχίζουν να είναι χαμηλά, σημαίνει ότι η υπάρχουσα ενημέρωση των γονέων από τους επαγγελματίες υγείας καθ’ όλο αυτό το διάστημα δεν επαρκεί. Κατά συνέπεια, πρέπει να έλθει ως αρωγός η ίδια η Πολιτεία» επισημαίνει ο κ. Αγοραστός.
Εκτός από το θέμα της ελλιπούς ενημέρωσης, άλλα αίτια αυτής της κατά πολύ υπολειπόμενης εμβολιαστικής κάλυψης στην Ελλάδα είναι, κατά τον καθηγητή τα εξής:
• Η διστακτικότητα των γονέων να εμβολιάσουν τα μικρά παιδιά τους για νοσήματα σχετιζόμενα με την μελλοντική σεξουαλική τους δραστηριότητα
• Η δυσχέρεια κατανόησης και αποδοχής από τους γονείς της συσχέτισης μιας σεξουαλικά μεταδιδόμενης ιογενούς μόλυνσης με την πιθανή μελλοντική ανάπτυξη καρκίνου στο παιδί τους
• Η ύπαρξη γενικότερα μιας αντιεμβολιαστικής προδιάθεσης σε ορισμένες ομάδες πληθυσμού
• Η θέσπιση ανώτερου ηλικιακού ορίου στην ένδειξη εφαρμογής του HPV- εμβολιασμού στην Ελλάδα, ενώ στις συστάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής η ένδειξη είναι «9 ετών και άνω»
• Η σύγχυση μεταξύ «Ένδειξης» και «Αποζημίωσης» του εμβολιασμού κατά του HPV, δηλαδή η εντύπωση ότι ο εμβολιασμός αυτός δεν χρειάζεται μετά την ηλικία των 18 ετών, διότι μέχρι την ηλικία αυτή χορηγείται αυτός στην Ελλάδα δωρεάν
• Η σχεδόν πλήρης έλλειψη σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης των παιδιών και εφήβων στο σχολείο.
«Η εξάλειψη των HPV-σχετιζόμενων καρκίνων, σύμφωνα με τον στόχο του ΠΟΥ, αποτελεί πλέον έναν ρεαλιστικό και εφικτό στόχο — υπό την προϋπόθεση ότι οι χώρες θα κινηθούν συντονισμένα και αποφασιστικά. Και η Ελλάδα μπορεί να αλλάξει την επιδημιολογική εικόνα, εφόσον επενδύσει σε μια ολοκληρωμένη στρατηγική δημόσιας υγείας που θα περιλαμβάνει καθολικό εμβολιασμό αγοριών και κοριτσιών, υψηλή εμβολιαστική κάλυψη σε νεαρές ηλικίες, οργανωμένα προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου και συνεχή ενημέρωση του πληθυσμού» σημειώνει η Καθηγήτρια Παθολογίας Ογκολογίας Ιατρικής ΕΚΠΑ, Διευθύντρια Β’ Προπαιδευτικής Παθολογικής Κλινικής στο «Αττικόν», κυρία Αμάντα Ψυρρή.
Η κυρία Αμάντα Ψυρρή
Απαραίτητες προϋποθέσεις, σύμφωνα με την καθηγήτρια, αποτελούν η αντιμετώπιση της διστακτικότητας απέναντι στον εμβολιασμό, η διασφάλιση ισότιμης πρόσβασης στις υπηρεσίες υγείας και η ενεργή εμπλοκή της ιατρικής κοινότητας, της εκπαιδευτικής κοινότητας και της πολιτείας.
Είναι κρίσιμο να αναδειχθεί η συνολική επιβάρυνση της υγείας από τον HPV, υπογραμμίζει η κυρία Ψυρρή, εξηγώντας ότι «η επίπτωσή του δεν περιορίζεται μόνο στον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας, αλλά επεκτείνεται σε καρκίνους του στοματοφάρυγγα, του πρωκτού, του πέους, καθώς και σε άλλες νοσολογικές οντότητες. Η κατανόηση αυτού του ευρύτερου φορτίου νόσου είναι καθοριστική για την ενίσχυση της αποδοχής του εμβολιασμού και την επιτυχία των παρεμβάσεων πρόληψης.
Η επένδυση στην πρόληψη μέσω του HPV εμβολιασμού δεν αποτελεί μόνο επιλογή δημόσιας υγείας, αλλά στρατηγική με τη δυναμική να μειώσει ουσιαστικά τη νοσηρότητα και τη θνησιμότητα από καρκίνο τις επόμενες δεκαετίες» καταλήγει.
Το καλό και το… λιγότερο καλό σενάριο για την Ελλάδα
Με βάση τα διαθέσιμα δεδομένα, διαγράφονται δύο εναλλακτικές πορείες προς την εξάλειψη της νόσου: το ένα (καλό) σενάριο εδράζεται στην επιτάχυνση της πορείας που ακολουθεί η Ελλάδα στοχεύοντας στην εξάλειψη της νόσου και το άλλο στη διατήρηση της τρέχουσας πορείας.
Το σενάριο της ενισχυμένης παρέμβασης θα υλοποιηθεί, εάν επιτευχθεί:
• συμμετοχή στον προσυμπτωματικό έλεγχο με HPV-DNA test στο 75% του πληθυσμού-στόχου
• και ταυτόχρονα εμβολιαστική κάλυψη 90% έως το 2030.
Σε αυτήν την περίπτωση, η εξάλειψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας μπορεί να επιτευχθεί έως το 2047. Και συνακόλουθα η εκρίζωση της νόσου (λιγότερο από 1 περιστατικό ανά 100.000 πληθυσμού) εκτιμάται ότι μπορεί να ακολουθήσει έως το 2096.
Στο άλλο σενάριο, εάν η πρόοδος συνεχιστεί χωρίς περαιτέρω ενίσχυση, η επίτευξη εμβολιαστικής κάλυψης 90% μετατίθεται έως το 2036. Ως αποτέλεσμα, η εξάλειψη της νόσου καθυστερεί χρονικά πέραν του 2047, ενώ η εκρίζωση απομακρύνεται ακόμη περισσότερο.
Αγαπηδάκη: Εθνικό στοίχημα να μηδενίσουμε τα νέα περιστατικά καρκίνου του τραχήλου της μήτρας
Την ανάγκη ενίσχυσης της πορείας της χώρας επισημαίνει η αναπληρώτρια υπουργός Υγείας, κυρία Ειρήνη Αγαπηδάκη, μιλώντας στο ygeiamou.gr: «Καταγράφεται πρόοδος τα τελευταία χρόνια, τόσο στον εμβολιασμό όσο και στον προσυμπτωματικό έλεγχο. Ωστόσο, τα ποσοστά εμβολιαστικής κάλυψης, ιδιαίτερα σε παιδιά και εφήβους, παραμένουν χαμηλότερα από τους ευρωπαϊκούς και διεθνείς στόχους. Χρειάζεται, επομένως, περαιτέρω ενίσχυση της ενημέρωσης και της συμμετοχής, καθώς διαθέτουμε πλέον τα μέσα να προλάβουμε καρκίνους πριν εμφανιστούν».
H κυρία Ειρήνη Αγαπηδάκη
Ο δωρεάν εμβολιασμός κατά του HPV μέσω του ΕΟΠΥΥ για κορίτσια και αγόρια, με διευρυμένα ηλικιακά όρια, αποτελεί το πιο ισχυρό εργαλείο πρόληψης. «Σε συνδυασμό με τον προσυμπτωματικό έλεγχο μέσω του προγράμματος “ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ”, προσφέρουμε δωρεάν τεστ PAP και HPV DNA σε εκατομμύρια γυναίκες – με περισσότερες από 830.000 εξετάσεις – ενισχύοντας την έγκαιρη διάγνωση», εξηγεί η κυρία Αγαπηδάκη, υπογραμμίζοντας παράλληλα την ανάγκη αντιμετώπισης της παραπληροφόρησης. «Το εμβόλιο είναι ασφαλές και αποτελεσματικό, με ισχυρή επιστημονική τεκμηρίωση άνω των 20 ετών» λέει.
«Στόχος μας είναι να αυξήσουμε την εμβολιαστική κάλυψη, να ενισχύσουμε τη συμμετοχή στον προληπτικό έλεγχο και να κάνουμε την πρόληψη καθημερινή πράξη. Με τον συνδυασμό εμβολιασμού και πρόληψης, σε 10 χρόνια μπορούμε να έχουμε σχεδόν μηδενίσει τα νέα περιστατικά καρκίνου του τραχήλου της μήτρας που σχετίζονται με τον HPV», τονίζει.
Και συμπληρώνει πως «η Πολιτεία ενισχύει την πρόσβαση στον εμβολιασμό σε δομές υγείας και σχολεία, αξιοποιεί ψηφιακά εργαλεία υπενθύμισης και συνεργάζεται με την ιατρική και εκπαιδευτική κοινότητα. Αυτό αποτελεί εθνικό στοίχημα, που δεν πρέπει να αφήσουμε να χαθεί», καταλήγει η αναπληρώτρια Υπουργός Υγείας.
Το παράδειγμα της Σουηδίας
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η Σουηδία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα επιτυχημένης στρατηγικής, έχοντας επιτύχει επίπεδο ετοιμότητας 93%.
Μέσω ενός ολοκληρωμένου εθνικού σχεδίου υπό τον καθηγητή Dillner του Karolinska Institute και υπό την ευθύνη των 21 συνολικά περιφερειών, ισχυρής πολιτικής δέσμευσης, αποτελεσματικού συντονισμού φορέων και έμφασης στην ισότιμη πρόσβαση και την ενημέρωση του πληθυσμού, εκτιμάται ότι θα πετύχει την εξάλειψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας πριν το 2030.
Πρόσφατα δημοσιευμένα δεδομένα για το 2024 δείχνουν ότι το συνολικό ποσοστό επίπτωσης του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας έχει μειωθεί σε 7,7 περιστατικά ανά 100.000, ενώ 3 περιφέρειες της Σουηδίας βρίσκονται σημαντικά κάτω από το όριο των 4 περιστατικών ανά 100.000 πληθυσμού. Συγκεκριμένα, πρόκειται για τις περιφέρειες Dalarna με 3,1 περιστατικά ανά100.000 κατοίκους, Värmland με 2,7 περιστατικά ανά 100.000 κατοίκους και Gotland με 2,4 περιστατικά ανά 100.000 κατοίκους.
Αξίζει να σημειωθεί ότι οι περιφέρειες δεν ξεκίνησαν ταυτόχρονα τον εμβολιασμό ενώ υπήρξαν δυσκολίες στην υλοποίηση των επί μέρους δράσεων. Παρά ταύτα η Σουηδία προχωρά σταθερά προς την εξάλειψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, αποδεικνύοντας ότι πρόκειται για έναν ρεαλιστικό και εφικτό στόχο και αποτελώντας παράλληλα πρότυπο για τα υπόλοιπα ευρωπαϊκά κράτη.
Συμμαχία για την εξάλειψη: Ο ρόλος της ενημέρωσης και της πρόληψης
Τη σημασία της ενημέρωσης και της συνεργασίας όλων των εμπλεκόμενων φορέων για την επίτευξη του στόχου της εξάλειψης του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας αναδεικνύει ο External Affairs Director, MSD Ελλάδος, κ. Αντώνης Καρόκης.
«Στην MSD επενδύουμε σταθερά στην ενημέρωση και ευαισθητοποίηση του κοινού για τον ιό HPV και τη σημασία της πρόληψης, μέσα από στοχευμένες εκστρατείες ενημέρωσης και τη στενή συνεργασία με τους επαγγελματίες υγείας. Παράλληλα, στεκόμαστε διαχρονικά αρωγοί της Πολιτείας συμβάλλοντας ενεργά στη συλλογική προσπάθεια εξάλειψης, για πρώτη φορά, ενός καρκίνου, όπως ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας» σημειώνει ο κ. Καρόκης.
Διαβάστε επίσης
Καρκίνος τραχήλου μήτρας: Η πρόληψη είναι το ισχυρότερο «όπλο» για την εξάλειψή του
Καρκίνος τραχήλου μήτρας: Το εντυπωσιακό παράδειγμα της Αυστραλίας στην εξάλειψη της νόσου
Καρκίνος: 3 τύποι που σημειώνουν ανησυχητική αύξηση – Παρά τη συνολική μείωση των κρουσμάτων
