*Γράφει ο κ. Ευγένιος Γουσέτης, Παιδίατρος Αιματολόγος-Ογκολόγος, Διευθυντής της Μονάδας Μεταμόσχευσης Αιμοποιητικών Κυττάρων και του Κέντρου Κυτταρικής & Γονιδιακής Θεραπείας, Παιδιατρικό Ογκολογικό Νοσοκομείο «Μαριάννα Β. Βαρδινογιάννη-ΕΛΠΙΔΑ»
Η επιστημονική πρόοδος στην κυτταρική και μοριακή βιοτεχνολογία των τελευταίων χρόνων έχει οδηγήσει στην ανάπτυξη προηγμένων θεραπειών, όπως η γονιδιακή θεραπεία, οι ανοσοκυτταρικές θεραπείες και η μηχανική ιστών. Πρόκειται για φάρμακα, όπου τις περισσότερες φορές είναι «ζωντανά» ανθρώπινα κύτταρα επεξεργασμένα, έτσι ώστε να είναι αποτελεσματικά στην καταπολέμηση σοβαρών (συνήθως νεοπλασματικών) ασθενειών.
Φάρμακα γονιδιακής και κυτταρικής θεραπείας σχεδιάζονται και παράγονται για την αντιμετώπιση ασθενειών για κάθε ασθενή ξεχωριστά και ενδείκνυνται για ένα σύνολο κληρονομικών χρόνιων ασθενειών, καρκίνου και άλλων ασθενειών, που μέχρι σήμερα δεν είναι θεραπεύσιμες ή που υπόκεινται μόνο σε συμπωματικές θεραπείες. Είναι ο ακρογωνιαίος λίθος της Ιατρικής Ακριβείας και συνιστούν εξατομικευμένες θεραπείες, που μπορούν να προσφέρουν ίαση, όταν οι συμβατικές θεραπείες έχουν αποτύχει. Η παραγωγή αυτών των καινοτόμων φαρμάκων προηγμένων θεραπειών απαιτεί την ύπαρξη ειδικά εξοπλισμένων εργαστηρίων-κέντρων, όπου τα προηγμένα κυτταρικά προϊόντα παράγονται κάτω από ειδικές συνθήκες, έτσι ώστε να μπορούν να χορηγηθούν σε ασθενείς με απόλυτη ασφάλεια.
Η ίδρυση του Κέντρου Κυτταρικής και Γονιδιακής Θεραπείας
Στα πλαίσια αυτής της ανάγκης, τον Φεβρουάριο του 2020 ιδρύθηκε από την αείμνηστη Μαριάννα Β. Βαρδινογιάννη, πρόεδρο του συλλόγου ΕΛΠΙΔΑ το Κέντρο Κυτταρικής και Γονιδιακής Θεραπείας στη Μονάδα Μεταμόσχευσης Αιμοποιητικών Κυττάρων του Παιδιατρικού Ογκολογικού Νοσοκομείου Μονάδα «Μαριάννα Β. Βαρδινογιάννη-ΕΛΠΙΔΑ». Η ίδρυση του ήλθε να καλύψει τις ανάγκες για πρωτοποριακές εξατομικευμένες θεραπείες Ιατρικής Ακριβείας σε παιδιά και νεαρούς ενήλικες, που πάσχουν από νεοπλασματικές και γενετικές νόσους ανθεκτικές στις συμβατικές θεραπείες.
Πρόκειται για θεραπείες με κύτταρα, που απομονώνονται από τον ίδιο τον ασθενή ή από υγιή δότη και τα οποία κατόπιν κατάλληλης επεξεργασίας μετατρέπονται σε «ζωντανά φάρμακα». Το κέντρο στεγάζεται στο εργαστήριο της Μονάδας Μεταμόσχευσης Αιμοποιητικών Κυττάρων και αποτελείται από ειδικά διαμορφωμένους-εξοπλισμένους χώρους, όπου κάτω από ειδικές συνθήκες Ορθής Παρασκευαστικής Πρακτικής (GMP) γίνεται η επεξεργασία των κυττάρων προς κλινική χρήση. Διαθέτει τον πλέον σύγχρονο εξοπλισμό για τη διασφάλιση της ποιοτικής επεξεργασίας και παραγωγής των κυττάρων, προκειμένου η εφαρμογή των εξατομικευμένων κυτταρικών θεραπειών στην κλινική πράξη να είναι ασφαλής και αποτελεσματική. Σκοπός του Κέντρου είναι ο σχεδιασμός και η διάθεση πρωτοποριακών κυτταρικών και γονιδιακών θεραπειών στα παιδιά της χώρας μας, έτσι ώστε κανένα παιδί να μη χρειάζεται να φεύγει στο εξωτερικό για τέτοιου είδους θεραπείες.
Συγκεκριμένα, οι δραστηριότητες του Κέντρου αφορούν τόσο στην εφαρμογή εγκεκριμένων κυτταρικών και γονιδιακών θεραπειών, όσο και στην κλινική έρευνα με τη σχεδίαση και παραγωγή καινοτόμων φαρμάκων προηγμένων θεραπειών. Έως σήμερα έχουν πραγματοποιηθεί 25 κυτταρικές θεραπείες για την αντιμετώπιση ανθεκτικών ιογενών λοιμώξεων σε παιδιά που είχαν υποβληθεί σε μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων με την παρασκευή και χορήγηση αντιγονοειδικών Τ-λεμφοκυττάρων, τα οποία στοχεύουν αποκλειστικά τον παθογόνο ιό, όταν τα φάρμακα έχουν αποτύχει.
Η παραγωγή «ζωντανών φαρμάκων»
Στο πεδίο της οξείας λεμφοβλαστικής Λευχαιμία (ΟΛΛ), η θεραπεία της ανθεκτικής νόσου ή της υποτροπής μετά από μεταμόσχευση γίνεται με τη χορήγηση των CAR-T λεμφοκυττάρων, που είναι γενετικά τροποποιημένα Τ-Λεμφοκύτταρα. Η διαδικασία παραγωγής τέτοιων κυττάρων είναι πολύπλοκη και απαιτεί την εισαγωγή ενός γονιδίου στα Τ-λεμφοκύτταρα του ασθενούς ή του δότη στην περίπτωση που ο ασθενής έχει μεταμοσχευθεί. Το γονίδιο αυτό επάγει την έκφραση ενός υποδοχέα στα Τ-Λεμφοκύτταρα μέσω του οποίου γίνεται η αναγνώριση και η καταστροφή των λευχαιμικών κυττάρων. Η πλειοψηφία των θεραπειών αυτών είναι εμπορικά διαθέσιμες για συγκεκριμένες ενδείξεις και για τις οποίες υπάρχει αποζημίωση από τον ασφαλιστικό φορέα του ασθενούς.
Υπάρχουν φαρμακευτικές εταιρείες, που έχουν την άδεια παραγωγής των CAR-T-Θεραπειών και οι οποίες αφού παραλάβουν τα Τ-λεμφοκύτταρα από το κέντρο νοσηλείας των ασθενών (Point of Care), τα στέλνουν σε 1-2 κεντρικά εργαστήρια στην Ευρώπη για την παραγωγή CAR-T λεμφοκυττάρων. Πέρα από την πλατφόρμα των εμπορικά διαθέσιμων κυτταρικών προϊόντων, δυνατότητα παραγωγής CAR-T λεμφοκυττάρων έχουν και λίγα Nοσοκομεία- Κέντρα στην Ευρώπη, όπου η θεραπεία ασθενών μπορεί να γίνει στα πλαίσια κλινικών δοκιμών με τη χρησιμοποίηση homemade CAR-T at the point of Care.
Τα πλεονεκτήματα αυτού του τρόπου θεραπείας είναι:
- Η έγκαιρη πρόσβαση σε τέτοιου είδους θεραπείες
- Το σημαντικό μειωμένο κόστος παραγωγής των θεραπειών συγκρινόμενο με αυτό των εμπορικά διαθέσιμων
- Η προαγωγή της κλινικής έρευνας στα νοσοκομεία με αποτέλεσμα την ανάδειξη νέων προηγμένων θεραπειών.
Το Κέντρο Κέντρο Κυτταρικής και Γονιδιακής Θεραπείας του Παιδιατρικού Ογκολογικού Νοσοκομείου Μονάδα «Μαριάννα Β. Βαρδινογιάννη-ΕΛΠΙΔΑ», με την πολύτιμη στήριξη του συλλόγου ΕΛΠΙΔΑ και της Προέδρου του, κυρίας Χριστιάννας Βαρδινογιάννη, είναι πλέον ένα από τα λίγα κέντρα στην Ευρώπη που παράγει τα δικά του CAR-T λεμφοκύτταρα. Είναι το πρώτο στην Ελλάδα που ξεκίνησε την εφαρμογή θεραπειών το 2021 στα πλαίσια κλινικής μελέτης σε ασθενείς, που δεν είχαν ένδειξη να θεραπευτούν με τα εμπορικά διαθέσιμα CAR-T προϊόντα.
Έως σήμερα, έχουν χορηγηθεί σε πέντε παιδιά και έναν νεαρό ενήλικα τα δικά μας CAR-T λεμφοκύτταρα με απόλυτη επιτυχία και επίτευξη ίασης. Να σημειωθεί ότι το κέντρο μας είναι ένα από τα λίγα κέντρα στην Ευρώπη και Αμερική και το μοναδικό στην Ελλάδα, που έχει υλοποιήσει CAR-T θεραπείες παρασκευασμένες στο κέντρο θεραπείας του ασθενούς (point of care).
Ανάγκη για ρυθμιστικό πλαίσιο
Προς το παρόν η εφαρμογή των θεραπειών με homemade κυτταρικά προϊόντα γίνεται μόνο στα πλαίσια κλινικών μελετών, ενώ οι ασθενείς που έχουν επίσημη ένδειξη θεραπεύονται κατά κανόνα με τα εμπορικά διαθέσιμα CAR-T προϊόντα. Σύντομα, όμως, πρόκειται να ψηφιστεί ρυθμιστικό πλαίσιο στην Ελλάδα για όλες τις προηγμένες κυτταρικές θεραπείες που παρασκευάζονται σε δημόσια νοσοκομεία και αδειοδοτούνται από τον αρμόδιο φορέα (ΕΟΦ) να μπορούν να χρησιμοποιούνται σε ασθενείς με τη διαδικασία της νοσοκομειακής εξαίρεσης (Hospital Exception) και όχι μόνο στα πλαίσια κλινικών μελετών. Η διαδικασία αυτή θα διευκολύνει την έγκαιρη πρόσβαση σε καινοτόμες θεραπείες όλο και περισσότερων ασθενών, όταν ανάλογα εμπορικά διαθέσιμα προϊόντα δεν είναι διαθέσιμα ή δεν υπάρχει δυνατότητα έγκαιρης πρόσβασης.
Στόχος μας την επόμενη 5ετία είναι η επέκταση του προγράμματος της παραγωγής των θεραπειών με CAR-κύτταρα και σε άλλα είδη παιδικού καρκίνου, όπως το νευροβλάστωμα, που πολλές φορές είναι ανθεκτικό στη συμβατική θεραπεία. Για την υλοποίηση των στόχων μας είναι απαραίτητη η υποστήριξη του κέντρου με εξειδικευμένο προσωπικό, προμήθεια επιπλέον εξοπλισμού και εξασφάλιση περισσότερων χώρων.
Το Κέντρο Κυτταρικής και Γονιδιακής Θεραπείας της Μονάδας Μεταμόσχευσης στο Παιδιατρικό Ογκολογικό Νοσοκομείο «Μαριάννα Β. Βαρδινογιάννη-ΕΛΠΙΔΑ» είναι ένα από τα λίγα διαπιστευμένα Κέντρα στην Ευρώπη και φιλοδοξεί να γίνει και ένα πρότυπο ερευνητικό κέντρο με διεθνή απήχηση.
Διαβάστε επίσης
CAR-T κύτταρα: Τα «ζωντανά» φάρμακα που κερδίζουν τη μάχη κατά των αιματολογικών καρκίνων
Καρκίνος σε παιδιά και εφήβους: Ποιος φροντίζει τις ανάγκες των νέων ασθενών και της οικογένειας
