*Γράφει η κυρία Μαρία Γαζούλη, Καθηγήτρια Βιολογίας-Γενετικής-Νανοϊατρικής, Ιατρική Σχολή, ΕΚΠΑ. Εθνική Εκπρόσωπος στην Επιτροπή Προηγμένων Θεραπειών (CAT) του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων (ΕΜΑ)
Η κυρία Μαρία Γαζούλη
Για πολλά χρόνια, οι σπάνιες παθήσεις αποτελούσαν ένα από τα πιο απαιτητικά και λιγότερο προβεβλημένα πεδία της ιατρικής. Ο μικρός αριθμός ασθενών ανά νόσημα, η σημαντική κλινική ετερογένεια και το υψηλό κόστος της έρευνας λειτουργούσαν ανασταλτικά στην ανάπτυξη νέων θεραπειών. Στην πράξη, αυτό σήμαινε ότι για χιλιάδες σπάνια νοσήματα η ιατρική φροντίδα περιοριζόταν κυρίως στη διαχείριση των συμπτωμάτων, χωρίς ουσιαστική παρέμβαση στην αιτία της νόσου.
Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, η εικόνα αυτή μεταβάλλεται αισθητά. Η πρόοδος της μοριακής βιολογίας και της γονιδιωματικής αποκάλυψε τους γενετικούς μηχανισμούς που βρίσκονται πίσω από εκατοντάδες σπάνια νοσήματα, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για στοχευμένες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, δυνητικά θεραπευτικές παρεμβάσεις.
Από το γονίδιο στη θεραπεία
Η χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος αποτέλεσε καθοριστικό σημείο καμπής. Για πρώτη φορά, κατέστη δυνατή η συσχέτιση συγκεκριμένων γενετικών μεταλλάξεων με σαφείς κλινικές εκδηλώσεις. Έτσι γεννήθηκε η ιδέα ότι, εφόσον διορθωθεί το «λάθος» στο DNA, μπορεί να τροποποιηθεί και η πορεία της νόσου. Η γονιδιακή θεραπεία βασίζεται ακριβώς σε αυτή τη λογική: είτε μέσω της εισαγωγής ενός λειτουργικού αντιγράφου ενός γονιδίου είτε μέσω της τροποποίησης του υπάρχοντος. Οι πρώτες επιτυχίες σε σπάνιες ανοσοανεπάρκειες και κληρονομικές οφθαλμοπάθειες άνοιξαν τον δρόμο για πιο σύνθετες και φιλόδοξες εφαρμογές.
CRISPR/Cas9: το «μοριακό ψαλίδι» στην υπηρεσία των σπάνιων νοσημάτων
Στο επίκεντρο αυτής της επιστημονικής μετάβασης βρίσκεται η τεχνολογία CRISPR/Cas9, που συχνά περιγράφεται ως «μοριακό ψαλίδι». Το σύστημα αυτό αποτελείται από δύο βασικά στοιχεία: ένα μόριο RNA που λειτουργεί ως οδηγός, εντοπίζοντας το ακριβές σημείο στο DNA, και το ένζυμο Cas9, το οποίο προκαλεί στοχευμένη τομή στη γενετική αλυσίδα. Η δυνατότητα αυτή επιτρέπει την απενεργοποίηση ενός ελαττωματικού γονιδίου ή τη διόρθωσή του με την εισαγωγή της σωστής γενετικής πληροφορίας. Σε σύγκριση με παλαιότερες τεχνικές, το CRISPR/Cas9 προσφέρει υψηλή ακρίβεια, ταχύτητα και ευελιξία. Το σημαντικότερο, όμως, είναι ότι λειτουργεί ως πλατφόρμα, καθώς η ίδια τεχνολογία μπορεί να προσαρμοστεί σε διαφορετικές παθήσεις με την αλλαγή του RNA-οδηγού.
Η πρώτη εγκεκριμένη θεραπεία CRISPR για σπάνιες παθήσεις
Ένα ιστορικό ορόσημο για την ιατρική των σπάνιων παθήσεων αποτέλεσε η έγκριση της πρώτης θεραπείας που βασίζεται στο CRISPR/Cas9 στην Ευρώπη. Η θεραπεία αυτή αφορά δύο σπάνιες κληρονομικές αιματολογικές διαταραχές: τη μεταγγισιοεξαρτώμενη β-θαλασσαιμία και τη σοβαρή δρεπανοκυτταρική νόσο. Η διαδικασία περιλαμβάνει τη λήψη αιμοποιητικών βλαστοκυττάρων από τον ίδιο τον ασθενή, τη γενετική τους τροποποίηση στο εργαστήριο ώστε να παράγουν αυξημένα επίπεδα εμβρυϊκής αιμοσφαιρίνης και την επανεισαγωγή τους στον οργανισμό. Για πολλούς ασθενείς, αυτό μεταφράζεται σε δραστική μείωση των μεταγγίσεων, λιγότερες επώδυνες κρίσεις και ουσιαστική βελτίωση της καθημερινής ζωής.
Γονιδιακές θεραπείες που άλλαξαν την πορεία σπάνιων παθήσεων
Το CRISPR δεν αποτελεί τη μοναδική καινοτομία. Τα τελευταία χρόνια έχουν εγκριθεί γονιδιακές θεραπείες που στοχεύουν αποκλειστικά σπάνια νοσήματα και έχουν επιφέρει θεαματικές αλλαγές στην πρόγνωση. Η Strimvelis προσέφερε λύση σε παιδιά με σοβαρή συνδυασμένη ανοσοανεπάρκεια (ADA-SCID), μια πάθηση που μέχρι πρόσφατα ήταν θανατηφόρα. Η Luxturna έδωσε για πρώτη φορά θεραπευτική επιλογή σε ασθενείς με κληρονομική τύφλωση λόγω μεταλλάξεων στο γονίδιο RPE65, επιτρέποντας τη μερική αποκατάσταση της όρασης. Αντίστοιχα, η Zolgensma για τη νωτιαία μυϊκή ατροφία ανέδειξε ότι μία και μόνο γονιδιακή παρέμβαση μπορεί να αλλάξει δραστικά την πορεία μιας βαριάς νευρομυϊκής νόσου, ιδιαίτερα όταν χορηγείται έγκαιρα.
Θεραπείες σε εξέλιξη: τι αναμένεται τα επόμενα χρόνια
Παράλληλα με τις εγκεκριμένες εφαρμογές, δεκάδες θεραπείες για σπάνιες παθήσεις βρίσκονται σε κλινικές μελέτες. Για τη χρόνια κοκκιωματώδη νόσο (CGD), πειραματικές προσεγγίσεις CRISPR και η επεξεργασία βάσεων του DNA στοχεύουν στη διόρθωση μεταλλάξεων που προκαλούν σοβαρές λοιμώξεις. Στη φυλοσύνδετη σοβαρή συνδυασμένη ανοσοανεπάρκεια (X-SCID), κλινικά προγράμματα επικεντρώνονται στο γονίδιο IL2RG με στόχο τη δημιουργία λειτουργικού ανοσοποιητικού συστήματος. Ενθαρρυντικά αποτελέσματα καταγράφονται και σε σπάνια μεταβολικά νοσήματα του ήπατος, όπου γονιδιακές θεραπείες χορηγούνται απευθείας στο όργανο-στόχο. Παράλληλα, νεότερες τεχνικές, όπως η προηγμένη τεχνική ακριβούς γονιδιακής επεξεργασίας, διερευνώνται για σπάνιες νευρολογικές παθήσεις που απαιτούν εξαιρετικά ακριβείς γενετικές διορθώσεις. Ιδιαίτερη σημασία έχουν και οι λεγόμενες θεραπείες «μίας περίπτωσης» (N-of-1), σχεδιασμένες αποκλειστικά για έναν ασθενή με μοναδική μετάλλαξη, οι οποίες ανοίγουν νέους δρόμους για εξαιρετικά σπάνια νοσήματα.
Ευρωπαϊκό πλαίσιο και ελληνική πραγματικότητα
Η Ευρώπη διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη μετάβαση. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (EMA) έχει θεσπίσει ειδικά ρυθμιστικά πλαίσια για τις Προηγμένες Θεραπείες (ATMPs), αναγνωρίζοντας τις ιδιαιτερότητές τους. Στο ίδιο πλαίσιο, ιδιαίτερη σημασία έχει η δημιουργία και λειτουργία των Ευρωπαϊκών Δικτύων Αναφοράς (ERNs), τα οποία αποτελούν βασικό πυλώνα της ευρωπαϊκής στρατηγικής για τις σπάνιες παθήσεις και τους σπάνιους καρκίνους.
Στο πλαίσιο της Κοινής Δράσης για τους Σπάνιους Καρκίνους (JARC), είχα τη χαρά να συμμετάσχω ενεργά στον σχεδιασμό και τη θεσμοθέτηση των ERNs ως επιστημονική συντονίστρια, συμβάλλοντας και στη διαμόρφωση της Ατζέντας για τους Σπάνιους Καρκίνους 2030, ενός στρατηγικού οδικού χάρτη για τη βελτίωση της πρόληψης, της διάγνωσης και της φροντίδας των ασθενών σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Η Ελλάδα, ως πλήρες μέλος του ευρωπαϊκού ρυθμιστικού οικοσυστήματος, συμμετέχει στο κοινό πλαίσιο αξιολόγησης και έγκρισης των καινοτόμων θεραπειών. Σε εθνικό επίπεδο, ο Εθνικός Οργανισμός Φαρμάκων, σε συνεργασία με το Υπουργείο Υγείας, διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη σταδιακή ένταξη των προηγμένων θεραπειών στο σύστημα υγείας, με σταθερά βήματα προς τη βελτίωση της πρόσβασης των ασθενών.
Όταν η σπανιότητα γίνεται αφετηρία προόδου
Οι σπάνιες παθήσεις δεν αποτελούν πλέον «ορφανό» πεδίο της ιατρικής. Αντίθετα, λειτουργούν ως καταλύτης για την ανάπτυξη τεχνολογιών που επαναπροσδιορίζουν τη θεραπευτική προσέγγιση. Όταν η καινοτομία συναντά τη σπανιότητα, το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς νέα φάρμακα, αλλά μια νέα φιλοσοφία φροντίδας, όπου η επιστήμη στοχεύει στη ριζική αλλαγή της πορείας της νόσου και στη βελτίωση της ζωής των ασθενών.
Διαβάστε επίσης
Ο 3χρονος Όλιβερ είναι το πρώτο αγόρι στον κόσμο που «νικά» σπάνιο σύνδρομο με γονιδιακή θεραπεία
Όταν μια σπάνια νόσος ανατρέπει τα πάντα – Η ιστορία της μικρής Μαρίας
«Όταν μάθαμε τη διάγνωση, κατέρρευσα» λέει η μητέρα της μικρής Αλεξάνδρας με τη σπάνια νόσο BPAN
